Στοιχεία Χριστιανικής Αρχαιολογίας

ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΚΑΒΟΥΡΙΝΟΥ

Περιγραφή

ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Χριστιανική Αρχαιολογία είναι η επιστήμη ,που εξετάζει συστηματικά και από κάθε πολιτιστική άποψη, τα αρχαία Χριστιανικά Μνημεία και γενικά την καλλιτεχνική παραγωγή ολόκληρου του Χριστιανικού κόσμου , ασχολείται με τα μνημεία τέχνης από την εμφάνιση του Χριστιανισμού έως των ημερών μας.

Η Χριστιανική Αρχαιολογία -σε αντίθεση προς τη Φιλολογία ,που εξετάζει τα μνημεία του λόγου-ασχολείται με τα Μνημεία της Τέχνης είτα αυτά είναι γνωστά από την Εκκλησιαστική Γραμματεία, είτε διασώθηκαν, είτε έρχονται σε φως από τις ανασκαφές. Τα χριστιανικά αυτά Μνημεία μπορούν να διαιρεθούν σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες: σε έργα Αρχιτεκτονικής, σε έργα Ζωγραφικής, σε έργα Γλυπτικής και σε έργα Μικροτεχνίας ή Βιοτεχνίας.

1. Η Αρχιτεκτονική υποδιαιρείται: α) στην Εκκλησιαστική, με αντικείμενο εξετάσεως τους ναούς ,τα μοναστήρια, τα βαπτιστήρια, τα κωδωνοστάσια,τους τάφους κ.λπ., β) στην κοσμική ή λαϊκή, που μελετά τις ιδιωτικές χριστιανικές οικίες

Περισσότερα  
Κωδικός: TTPP102
Σχολή - Τμήμα: ΒΟΗΘΟΣ ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Προστατεύονται όλα τα δικαιώματα
Προστατεύονται όλα τα δικαιώματα

Θεματικές Ενότητες

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΝΑΟΔΟΜΙΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Ερώτηση 101 Α

Από τα πρώτα χρόνια του χριστιανισμού, αναφέρεται η ίδρυση ιερών Ναών.  Πιστεύεται ότι ο ιερός ναός, κατά τις αρχές του σχεδιασμού του και ορισμένους τύπους κατασκευών του, ιστορικά αποτελεί το αρχαιότερο υπόδειγμα ορθόδοξης ναοδομίας.

Τίποτα δεν είναι τυχαίο στον χριστιανικό ναό. Το κάθε τι έχει μελετηθεί πολύ και έχει τη δική του χρησιμότητα και σημασία. Οι Πατέρες της εκκλησίας μας όρισαν, οι πιστοί μπαίνοντας στο ναό, για να συμμετάσχουν στην λατρεία και την ευχαριστιακή σύναξη, να εγκαταλείπουν προς ώρας τα εγκόσμια και να εισέρχονται στη σφαίρα του υπεραισθητού. Γι? αυτό τα πάντα μέσα στο ναό έχουν το βαθύτερο συμβολισμό τους, ώστε να δίνονται στου πιστούς σωστικά μηνύματα.

Ο ναός χωρίζεται σε τρία μέρη: στον Πρόναο, τον κυρίως Ναό και το Ιερό Βήμα.Το ιερό χωρίζεται από τον κυρίως Ναό και το τέμπλο. Στον Πρόναο ή Νάρθηκα ,όπου τα προσκυνητάρια και τα μανουάλια, παλαιότερα στέκονταν οι κατηχούμενοι, όσοι δηλ. δεν είχαν βαπτιστεί ,αλλά παρακολουθούσαν μαθήματα κατήχησης.

 Στον Κυρίως Ναό διακρίνουμε τον Σο λ έ α =το υπερυψωμένο τμήμα μπροστά στο Ιερό ,ώστε ο Ιερέας να είναι θεατός από τον λαό. Στα δεξιά το δ ε σ π ο τ ι κ ό = ο θρόνος του Επισκόπου, ενώ δεξιά και αριστερά του Σολέα τα αναλόγια για τους Ιεροψάλτες.

Ο Ορθόδοξος Ναός είναι μια μικρογραφία του σύμπαντος κόσμου (ορατού και αοράτου). Είναι «ένα ορατό σημείο ?σύμβολο ?εκείνου που δεν μπορούν να δουν τα ανθρώπινα μάτια. Η μυστική σημασία του Ναού αποκαλύπτεται μόνο στους μυημένους , στους πιστούς». Ο Τρούλος ,το χαρακτηριστικότερο και το βασικότερο στοιχείο της βυζαντινής ναοδομίας ,τονίζει ,συμβολίζει και αισθητοποιεί ?και μάλιστα κατά τον καλύτερο τρόπο ? τη σχέση με τον ουρανό και καθιστά το ναό σαν έναν κατ΄ εξοχήν μυστηριακό χώρο.

Τα κανδήλια και οι πολυέλαιοι συμβολίζουν τα άστρα του ουρανίου θόλου. Το Άγιο ή Ιερό Βήμα συμβολίζει τον Παράδεισο, την άνω Ιερουσαλήμ (αποκ. 21,2), μέσα στον οποίο τελείται ακατάπαυστα η ουράνια Θεία Λειτουργία, με λειτουργούς τους Αγγέλους .

Το Ιερό Βήμα καταλαμβάνει το ανατολικό άκρο του ναού και ονομάζεται έτσι διότι βρίσκεται υψηλότερα από τον υπόλοιπο ναό, κατ΄ επίδραση των ρωμαΪκών Βασιλικών, οι οποίες ήταν υπερυψωμένες στο σημείο αυτό, απ΄ όπου μιλούσαν οι ρήτορες των δικαστηρίων. Άδυτον και Άβατον, χώρος ιερός. Στους Βυζαντινούς χρόνους επιτρεπόταν η είσοδος μόνο στον Αυτοκράτορα , ως ιερό πρόσωπο.

Η ανατολική πλευρά του Ιερού Βήματος καταλήγει σε Κόγχη , η οποία ονομάζεται Πλατυτέρα.

Στο μέσον η Αγία Τράπεζα (Mensa Sacra) όπου και Ιερό Θυσιαστήριο, διότι πάνω σε αυτή τελείται η αναίμακτη απολυτρωτική Θυσία του Χριστού στο διηνεκές. Η Αγία Τράπεζα συμβολίζει τον Θρόνο του εσφαγμένου αρνίου (αποκ.22,3 ) Συμβολίζει τον ζωοδόχο Τάφο του Κυρίου μέσα από τον οποίο πήγασε η αληθινή ζωή του κόσμου.Τα καλύμματα της Αγίας Τραπέζης συμβολίζουν τα ιερά σάβανα και τη σινδόνα, με την οποία τυλίχθηκε το άχραντο σώμα του Χριστού κατά τη Θεία ταφή του. Κάτω από την Αγία Τράπεζα σύμφωνα και με την Πρωτοχριστιανική παράδοση βρίσκονται (παλαιοχριστιανικά σε κρύπτη) τα λείψανα Αγίων ή το Ιερό Αντιμήνσιο =ειδικό ύφασμα το οποίο φέρει την παράσταση της Ταφής του Κυρίου και έχει ραμμένα επάνω άγια λείψανα.

 

Η γη συμβολίζεται δια του δαπέδου του Ναού. Εκεί στέκονται οι πιστοί οι οποίοι απαρτίζουν την επί γης στρατευόμενη εκκλησία και ατενίζουν τον ουρανό ( θόλο ) , τον παράδεισο ( ιερό βήμα ) και τους εικονιζόμενους Αγίους .

 

Ο Άμβωνας συμβολίζει τον Τάφο του Χριστού, συνήθως το «λίθον» του Τάφου δηλ. την Ανάσταση, και ο Διάκονος ή ο Κληρικός που διαβάζει το Ευαγγέλιο ή κάνει το κήρυγμα, από «τον κυλισθέντα αυτόν λίθον»(=άμβωνα), τον Άγγελο της Αναστάσεως ( Μάρκ. 16:6 ). Φέρει παραστάσεις των Ιερών Ευαγγελιστών και υπάρχει ανάγλυφο περιστέρι, πάνω στο οποίο τοποθετείται το Ιερό Ευαγγέλιο και συμβολίζει το άγιο Πνεύμα. Βρίσκεται απέναντι από το δεσποτικό.

Οι κίονες και οι πεσσοί ,που βαστάζουν την οροφή του ναού ,συμβολίζουν τους Αποστόλους, τους Προφήτες, τους Αγίους, τους Μάρτυρες, τους Οσίους κ.λπ. Εικονογράφηση. Τα ιερά πρόσωπα ,ως «καλοί στρατιώτες του Χριστού», εικονίζονται στα διάφορα μέρη του ναού. Στηρίζουν την Εκκλησία και ενισχύουν τους πιστούς. Τα εικονιζόμενα ιερά Πρόσωπα είναι «στύλοι και εδραιώματα» της Εκκλησίας και της Χριστιανικής Πίστεως.

 

Στο μπροστινό μέρος του Σολέα βρίσκονται τα μεγάλα μανουάλια, τα οποία μαζί με τα κανδήλια του τέμπλου, εκτός από το φώς που εκπέμπουν , συμβολίζουν το νοητό φώς του Χριστού , το οποίο «Φαίνει πάσι». Το ίδιο και οι πολυέλαιοι οι οποίοι κρέμονται από την οροφή και συμβολίζουν το φώς του Χριστού και τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος , που κατέρχεται από τον ουρανό .

 

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΝΑΟΔΟΜΙΑΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ

Κάθε χριστιανική εκκλησία αποτελεί ,κατά κάποιο τρόπο, μία «λίθινη αλληγορία» του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Χωρίς τη Θεία Ευχαριστία δεν νοείται χριστιανικός ναός, ο οποίος ?κυρίως και κατεξοχήν- σ΄ αυτήν οφείλει την ύπαρξή του.

Η Θεία Λειτουργία-που συνεχώς τελείται στο ναό- είναι μία εικόνα ,αντίτυπο της «εν ουρανώ» τελούμενης Λειτουργίας. Έτσι ο χριστιανικός ναός θεωρείται το σύμβολο , το αντίτυπο και η επίγεια εικόνα του νοητού ουράνιου χώρου, στον οποίο ?μπροστά στο Θρόνο του Θεού ?τελείται η Θεία Λειτουργία από τους αγγέλους. \

Υπάρχει και η τριαδική θεώρηση του χριστιανικού ναού , σύμφωνα με την οποία : α) ο ναός πρέπει να έχει τρεις εισόδους (= Αγία Τριάδα), β) ο πρόναος ? νάρθηκας συμβολίζει τον εξωτερικό κόσμο , τη γη γενικά, γ) ο κυρίως ναός συμβολίζει τον «ορατόν» ουρανό , και δ) το ιερό Βήμα συμβολίζει τα υπερουράνια, τον αόρατο πνευματικό κόσμο , τον Παράδεισο ,όπου ο Θρόνος του Θεού.

Αυτή η τριαδική θεώρηση ,και κυρίως η τριμερής διαίρεση του χριστιανικού ναού ,έχει τεράστια συμβολική σπουδαιότητα όχι μόνο για τους «μεμυημένους» πιστούς ,αλλά και δια την όλη εξέλιξη και διαμόρφωση της Χριστιανικής Ναοδομίας. Ο συμβολισμός όπου προσέλαβε τεράστιες διαστάσεις, δεν επικρατεί μόνο στην παλαιοχριστιανική εποχή ,αλλά και στη βυζαντινή και συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.

Σύμφωνα με την ανέκαθεν επικρατούσα συμβολική διάσταση , ο χριστιανικός ναός ?αν και αποτελείται από διάφορα υλικά ? εν τούτοις έχει μια υπερκόσμια χάρη. «Ει και εξ? υλών συγκείμενός έστιν ,αλλ? ούν υπερκόσμιον έχει χάριν» Από τους πλούσιους αυτούς συμβολισμούς των διαφόρων μελών του χριστιανικού ναού μπορεί να κατανοήσει κανείς την έντονη θρησκευτική ζωή των περασμένων γενεών..Είναι ,λοιπόν, φανερή η θρησκευτική ζωή , η «ναοκεντρική» γενικά ατμόσφαιρα, στην οποία ζούσαν οι Χριστιανοί πρόγονοί μας.

ΠΡΩΤΟΙ ΟΙΚΟΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ

Δεν γνωρίζουμε πολλά για την αρχιτεκτονική διαμόρφωση των αρχαίων Χριστιανικών Εκκλησιών μέχρι το 313 μ.Χ. Διότι ως γνωστόν, λόγω των διωγμών που υφίστατο ο Χριστιανισμός από την Ρωμαϊκή εξουσία, οι Χριστιανοί εύρισκαν καταφύγιο σε υπόγειους χώρους κάτω από τη γη, τις λεγόμενες κατακόμβες (κατά + κύμβη = τάφος), οι οποίες δεν ήταν τίποτα άλλο, παρά υπόγεια Ρωμαϊκά νεκροταφεία.

Συγκεντρώνονταν όμως σ? αυτές, ορισμένες μέρες, όχι για να τελέσουν την συνήθη λατρεία δηλαδή την Θεία Ευχαριστία, όπως νομίζουν πολλοί, αλλά προς τιμή ενός ή περισσοτέρων μαρτύρων. Οι συγκεντρώσεις αυτές ονομάσθηκαν Εκκλησίες από την σημασία της αρχαίας λέξεως την Εκκλησία του Δήμου, την κύρια δημοκρατική συνέλευση της πόλης ?κράτος των Αθηνών που πραγματοποιούνταν στο λόφο της Πνύκας, στην Αγορά ή στο Θέατρο του Διονύσου.

Ο Παύλος ήδη χαιρετίζει στις επιστολές του τις «κατ? οίκον» Εκκλησίες: «Χαιρετήστε την Πρίσκιλλα και τον Ακύλα, τους συνεργάτες μου εν Χριστώ Ιησού, οι οποίοι χάριν της ζωής μου κινδύνευσαν να αποκεφαλισθούν και τους οποίους όχι μόνο εγώ ευχαριστώ αλλά και όλες οι Εκκλησίες των Εθνών. Χαιρετήστε επίσης την Εκκλησία του σπιτιού τους» Επιστολή προς Ρωμαίους 16:5.

Οι οικίες όμως, που πραγματοποιούνταν οι συγκεντρώσεις ?Εκκλησίες, δεν ανήκαν όπως είναι φυσικό και λογικό σε φτωχούς πιστούς διότι υπήρχε προφανώς έλλειψη χώρου, αλλά σε πλούσιους και ευκατάστατους Χριστιανούς, οι οικίες των οποίων μπορούσαν να στεγάσουν τις πρώτες δεκάδες των πιστών του Χριστιανισμού.

Από τις πρώιμες πηγές που έχουμε, οι οποίες δεν είναι άλλες από το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων, φαίνεται πως οι συγκεντρώσεις της πρώτης Εκκλησίας γίνονταν στο ανώγειο(υπερώο) των ιδιωτικών οικιών: «Και κάθε μέρα προσήρχοντο όλοι με μια ψυχή στο ναό ,έκοβαν τον άρτο εις τις οικίες τους, και έτρωγαν με αγαλλίαση και απλότητα καρδιάς, δοξολογούντες τον Θεό και αγαπώμενοι από όλο το λαό.», Πράξεις των Αποστόλων 2:46.

Οι ιδιωτικές αυτές οικίες, όπως ήταν φυσικό, ήταν κατά τόπους διαφόρων τύπων. Στην Συρία και την Παλαιστίνη οι οικίες ήταν μονώροφοι, από πάνω δε, είχαν ανώγειο στο οποίο μπορούσε να ανέλθει κάποιος από εξωτερική σκάλα. Σ? αυτές τις οικίες συγκεντρώνονταν οι Χριστιανοί το βράδυ για το κήρυγμα, την κοινή προσευχή και τα κοινά δείπνα τις περίφημες «αγάπες».

Γύρω στο τέλος του 2ου αιώνα, όταν πλήθυναν οι χριστιανικές κοινότητες έγινε έντονη η ανάγκη να δημιουργηθεί ξεχωριστός χώρος για τη λατρεία . Ο χώρος αυτός δεν ήταν αρχικά ένας ιδιαίτερος ναός-χτισμένος δηλ. για το σκοπό αυτό-αλλά μια αίθουσα ,που την παραχωρούσε κάπως μόνιμα ένας ιδιώτης για λατρευτικούς σκοπούς.

Ο χώρος αυτός-που προοριζόταν για την κοινή Λατρεία- ονομάσθηκε (γύρω στα 200) Εκκλησία, η οποία είχε την έννοια : α) της συνελεύσεως και β) κυρίως του χώρου ,στον οποίο γινόταν η συνέλευση. Τον τόπο αυτό τον έλεγαν «Κυριακόν» και «οίκον Κυρίου» και « Sacraria», δηλ. ιερά. Αυτές οι εκκλησίες ,που συνεχώς πολλαπλασιάζονταν, δεν διέφεραν από τα άλλα αστικά σπίτια (ίσως και για λόγους ασφαλείας των Χριστιανών).Ήταν δηλ. ι δ ι ω τ ι κ ά σ π ί τ ι α ,που τα μετέτρεψαν σε Οίκους Λατρείας (=ΕΚΚΛΗΣΊΕΣ).

ΠΡΩΤΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΙ ΤΑΦΟΙ

Το σύνολο των Παλαιοχριστιανικών τάφων (Χριστιανικά Κοιμητήρια) αποτελούν ένα από τα πρώτα και σπουδαιότερα θέματα της Χριστιανικής Αρχαιολογίας .

Στους τάφους βλέπομε τα πρώτα δείγματα της Χριστιανικής Τέχνης, γιατί σ? αυτούς διατηρήθηκαν τα παλαιότερα θέματα της χριστιανικής ζωγραφικής ,γλυπτικής και επιγραφικής. Αντικρύζοντας κανείς τον πλούσιο διάκοσμο των χριστιανικών τάφων ,σχηματίζει την εντύπωση ότι η Χριστιανική Τέχνη αναπτύσσεται όχι στην ύπαιθρο, στις πλατείες ή σε κεντρικούς δρόμους των πόλεων ,αλλά στα κοιμητήρια. Εκεί δηλ. που τελειώνει η ζωή ή καλύτερα εκεί που αρχίζει μια νέα ζωή , η «εν Χριστώ» ζωή.

Οι νέες χριστιανικές αντιλήψεις επιδρούν παντού. Ακόμα και σ? αυτή την ονομασία των τόπων ταφής, οι οποίοι δεν ονομάζονται πλέον «νεκροταφεία», αλλά «κ ο ι μ η τ ή ρ ι α». Οι Χριστιανοί πίστευαν όχι μόνο στην αθανασία της ψυχής ,αλλά και στην ανάσταση των σωμάτων , τα οποία «προς καιρόν μόνον κοιμώνται έως αναστάσεως».

Έτσι οι χριστιανικοί τάφοι χαρακτηρίζονται σαν «κοιμητήρια αναστάσεως», επειδή ο θάνατος κατά τη χριστιανική αντίληψη είναι ύ π ν ο ς ,που θα διαρκέσει μέχρι της «εν σώματι αναστάσεως» των νεκρών κατά τη Μέλλουσα κρίση (Δευτέρα Παρουσία του Χριστού).

Αυτή ακριβώς η χριστιανική αντίληψη ?που ήταν ακράδαντη πίστη ? ήταν αντίθετη προς το έθιμο πολλών Εθνικών ,οι οποίοι για λόγους υγιεινής και οικονομίας έκαιγαν τους νεκρούς. Οι Χριστιανοί ?ακολουθώντας πιστά το παράδειγμα της ταφής του Κυρίου, του οποίου το Άγιο Σώμα δεν κάηκε αλλ? ετάφη ?ουδέποτε έκαιγαν τους νεκρούς τους , αλλά τους έθαπταν ολόσωμους σε μεγάλους και πολυτελείς τάφους (ιδιωτικούς ή κοινοτικούς).Έτσι την καύση των νεκρών ?που ήταν διαδεδομένη στους Εθνικούς και μάλιστα κατά τους χρόνους της εμφανίσεως και εξαπλώσεως του Χριστιανισμού-απέκρουσε αμέσως η Χριστιανική Εκκλησία. Οι λόγοιείναι προφανείς : το σώμα του χριστιανού καθαγιάστηκε με το Βάπτισμα, θεώθηκε με τη Θεία Ευχαριστία και γενικά θεωρείται ναός του Αγίου Πνεύματος.

ΕΙΔΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΤΑΦΩΝ / ΠΕΡΙ ΚΑΤΑΚΟΜΒΩΝ Ερώτηση 51 Β

Οι χριστιανικοί τάφοι ,όπως και οι ειδωλολατρικοί, μπορούν να διακριθούν σε τρεις βασικές κατηγορίες:

Α? Επίγειοι ή επιφανειακοί τάφοι Β? Υπέργειοι τάφοι (ολόκληρα οικοδομήματα με μνημειώδη μορφή που ονομάζονται συνήθως Μαυσωλεία) Γ? Υπόγεια Χριστιανικά Κοιμητήρια ?Κατακόμβες.

ΠΕΡΙ ΚΑΤΑΚΟΜΒΩΝ Ερώτηση 51 Β

Κατακόμβες είναι υπόγεια ομαδικά ή κοινοτικά κοιμητήρια, που είναι σκαμμένα βαθειά στη γη ,κάτω δηλ. από κατάλληλο για εκσκαφή (πωρώδες) έδαφος. Ο όρος κατακόμβη είναι μεταγραφή της ελληνικής λέξεως «κατακύμβη» (κατά + κύμβη ) που σημαίνει : εδαφική κοιλότητα, όρυγμα γης ,χαράδρα ,τύμβος, τούμπα, τον υπόγειο τάφο γενικά.

Αυτή την έννοια είχε η λατινική φράση « Coemeteria ad Catacumbas Accubitoria», που σήμαινε αρχικά τα πρώτα υπόγεια κοιμητήρια ,τα οποία βρίσκονται κοντά στην Άππια οδό, της Ρώμης. Έτσι ο όρος « ad Catacumbas» δόθηκε για πρώτη φορά (το έτος 354 μ.Χ.) στο κοιμητήριο του Αγίου Σεβαστιανού,που βρίσκεται έξω από τα τείχη της Ρώμης, κοντά στην Άππια οδό, όπου σύμφωνα με την παράδοση ήταν θαμμένα τα οστά των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.

Κατακόμβες ,λοιπόν, είναι τα υπόγεια χριστιανικά κοιμητήρια.

Οι κατακόμβες σκάπτονται (λαξεύονται) σε κατάλληλο πωρώδες έδαφος. Περιέχουν συνήθως πολύπλοκα και δαιδαλώδη συμπλέγματα διαδρόμων και νεκρικών θαλάμων, στα τοιχώματα των οποίων ανοίγονται τάφοι σε επάλληλες σειρές και σε διάφορα σχήματα (αρκοσόλια-θήκες).Οι κατακόμβες , κατά κανόνα ,δεν είχαν καθορισμένο αρχιτεκτονικό σχέδιο, η επέκταση των διαδρόμων τους γινόταν σχεδόν τυχαία.

Την εκσκαφή ,τη συντήρηση, τη διαφύλαξη, την επιμέλεια γενικά, των κατακομβών είχαν αναλάβει ειδικευμένοι τεχνίτες, που ονομάζονταν «κοπιάτες»(και στα λατινικά fossores). Σε μερικές μάλιστα τοιχογραφίες οι fossores εικονίζονται με τα εργαλεία τους. Οι κοπιάτες με την πάροδο του χρόνου αποτέλεσαν συντεχνίες, συλλόγους και αδελφότητες. Έτσι , η εργασία τους έλαβε τη μορφή εκκλησιαστικού λειτουργήματος (οφφικίου).Στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ?και ιδιαίτερα στη Ρώμη-οι κατακόμβες αποτελούσαν ι ε ρ ο ύ ς τ ό π ο υ ς (Joci religiosi) και προστατεύονταν από τους ρωμαϊκούς νόμους.

Οι κατακόμβες (της Ρώμης κυρίως) είναι πολυόροφες (3-6 όροφοι) και συγκοινωνούν με κλίμακες(σκάλες).Δημιουργείται δηλ. μια υπόγεια νεκρούπολη (είδος υπόγειων πολυκατοικιών).Οι διάδρομοι των κατακομβών είναι μακρόστενοι (επιμήκεις) με πλάτος 0,80-1,50 και ύψος 1,50-2 μ. Το δάπεδο των διαδρόμων είναι επίπεδο ,ενώ η οροφή τους είναι συνήθως ημικυλινδρική. Στις διασταυρώσεις των διαδρόμων σχηματίζονται νεκρικοί θάλαμοι, τα λεγόμενα «κουμπίκουλα» από το λατινικό cubiculum.

Η οροφή των νεκρικών θαλάμων έχει σχήμα κυκλικό ή ημικυκλικό. Πολλές φορές δημιουργούνται στις οροφές και σ τ α υ ρ ο θ ό λ ι α δηλ. εγκάρσιες σταυροειδείς καμάρες. Στα κουμπίκουλα των κατακομβών θάβονταν συνήθως επίλεκτα και εξέχοντα μέλη της Χριστιανικής αδελφότητας (επίσκοποι-πρεσβύτεροι(=ιερείς),μάρτυρες κ.α.) Οι υπόλοιποι τάφοι των κατακομβών ήταν απλούστεροι ,είχαν σχήμα κιβωτίου ή θήκης , άλλωστε οι κατακόμβες χρησιμοποιούνταν ως τόποι ταφής των κατώτερων τάξεων που δεν ήταν σε θέση να αγοράσουν γη για το σκοπό αυτό.

Στη Ρώμη επικράτησε ο τύπος locus ή loculus, δηλ. τάφος σε σχήμα κασέλας ή θήκης. Οι τάφοι αυτοί σκεπάζονταν με πλάκες στις οποίες υπήρχε συνήθως ασβεστοκονίαμα (σοβάς),όπου έγραφαν το όνομα του νεκρού και χάραζαν διάφορες συμβολικές παραστάσεις και διάφορες εκφράσεις-ευχές προς τους προσφιλείς νεκρούς.

Ευνόητον είναι ότι ο εξαερισμός και ο φωτισμός των κατακομβών δεν ήταν ικανοποιητικός, αν και συνήθως πάνω από τους νεκρικούς θαλάμους υπήρχαν φωταγωγοί, τα λεγόμενα luminaria. Επίσης σε πολλά σημεία των διαδρόμων ήταν τοποθετημένοι πήλινοι λύχνοι με πολλές ανάγλυφες παραστάσεις. Ο χώρος ήταν περιορισμένος και η όλη ατμόσφαιρα μέσα στους διαδρόμους και στους νεκρικούς θαλάμους ήταν αποπνικτική και ασφυκτική.

Σήμερα πιστεύεται ότι οι κατακόμβες ποτέ δεν χρησίμευσαν σαν τόποι λατρείας του Θεού -εκκλησίες , αλλά μόνο σαν τόποι ταφής. Οι έρευνες έχουν αποδείξει ότι η κατακόμβες χρησιμοποιήθηκαν : α) για την ταφή των νεκρών β) για διάφορα νεκρικά έθιμα (νεκρόδειπνα κ.α.) γ)για διάφορες νεκρικές τελετές, κυρίως κατά την επέτειο του θανάτου(= γενέθλια ημέρα) του μάρτυρα κ.λπ.

Ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, η ταφή είχε γίνει συνείδηση των πιστών και της Εκκλησίας.

Οι σημαντικότερες κατακόμβες βρέθηκαν στην Ιταλία(Ρώμη, Νεάπολη και Σικελία), στην Αίγυπτο, στη Βόρεια Αφρική , στη Μικρά Ασία, στη Μάλτα , στην Κύπρο, στην Ελλάδα (κυρίως στη νήσο Μήλο) και σε άλλα μέρη.

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΡΥΘΜΟΥ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ Ερώτηση 26 Α

ΒΑΣΙΛΙΚΗ(ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ)

Η Βασιλική είναι ένας τύπος δημόσιου κτιρίου που χρησιμοποιούνταν στην αρχαία Ρώμη ως χώρος δημοσίων συνεδριάσεων ή και ιδιωτικών συναθροίσεων, εμπορικών συναλλαγών αλλά και ως δικαστήρια. Από τον4ο αιώνα η Βασιλική προσαρμόστηκε στις ανάγκες λατρείας των χριστιανών και αποτέλεσε για πολλούς αιώνες τον κυριότερο αρχιτεκτονικό τύπο εκκλησιαστικού κτιρίου, τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, είτε στην αρχική μορφή της, είτε ως τρουλαία Βασιλική.

Η προέλευση της Βασιλικής: Οι Ρωμαίοι παρέλαβαν αυτόν τον κτιριακό τύπο από τους Έλληνες. Τέτοιο κτίριο ήταν η «Βασίλειος Στοά» των Αθηνών, η οποία ονομάστηκε έτσι προς τιμή του άρχοντος βασιλέως. Από αυτόν πήρε και το όνομα βασιλική. Το λατινικό επίθετο b a s i l i c u s (=βασιλικός) είναι μετάφραση του ελληνικού επιθέτου Βασιλική(= βασίλειος στοά ,βασιλική εκκλησία).Καταπληκτική και μάλιστα διεθνής η ακτινοβολία της Ελληνικής γλώσσας!

Οι χριστιανοί ονόμασαν τους ναούς αυτούς βασιλικές διότι σε αυτές λατρεύονταν ο Βασιλεύς Χριστός. Έτσι ο χώρος μέσα στον οποίο λατρεύεται ο Χριστός ,σαν «ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων», ονομάστηκε σ? ολόκληρο το χριστιανικό κόσμο Βασιλική, με την έννοια δηλ. του ναού-Εκκλησίας σαν λατρευτικού χώρου. Η επιλογή του τύπου της Βασιλικής από την εποχή του Μ. Κων/τίνου και εξής υπήρξε καθοριστική για την εξάπλωσή του σαν βασικού κτηρίου της χριστιανικής λατρείας.

Αυτό το κτήριο, που σε γενικές γραμμές προϋπήρχε ?προέρχεται από την εξέλιξη των ρωμαϊκών κτισμάτων, από τα Μαρτύρια (υπέργειους τάφους) και τα νεκρικά παρεκκλήσια των κατακομβών, από τον λεγόμενο «αιγύπτιον οίκον» ,από το στεγασμένο αίθριο, από μεταγενέστερα ρωμαϊκά σπίτια κ.λπ.-οι χριστιανοί το πλουτίζουν ,το επεξεργάζονται και το προσαρμόζουν στις λατρευτικές τους ανάγκες.

Έτσι δημιουργείται ένας σταθερός τύπος χριστιανικού ναού, ο οποίος διακρίνεται :α) για τον κατά μήκος άξονα και β) για την έξαρση του βάθους αλλά και του ύψους.

Μετά το τέλος των διωγμών, η Εκκλησία ήταν ελεύθερη να αναπτυχθεί. Οι παλαιοί και μικροί ναοί δεν εξυπηρετούσαν πλέον τις λατρευτικές ανάγκες του μεγάλου πλήθους των πιστών. Γι' αυτό άρχισαν να κτίζονται μεγάλοι ναοί σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Πρόκειται για τις περίφημες παλαιοχριστιανικές βασιλικές, οι οποίες ήταν τεράστια επιμήκη οικοδομήματα, διαιρούμενα εσωτερικά, δια κιονοστοιχιών, σε κλίτη, καταλήγοντας στην ανατολική μικρή πλευρά σε αψίδα(κόγχη), και τα οποία κυριάρχησαν τον 4ο και 5ο αιώνα. Ο υπέροχος αυτός τύπος ναού είναι άμεσα συνδεδεμένος με την Αγία Ελένη, τη μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, η οποία σύμφωνα με την παράδοση ανήγειρε πλήθος βασιλικών στην Κωνσταντινούπολη, στην Παλαιστίνη( Βηθλεέμ, Πανάγιος Τάφος, Σινά),Ρώμη και Ελλάδα.

Με τα διατάγματα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.) η χριστιανική θρησκεία κηρύχτηκε ισότιμη με τις άλλες και έτσι ακολούθησε ο θρίαμβος του Χ ριστιανισμού. Στην περίοδο αυτή πολλές νέες και μεγαλόπρεπες ε κ κ λ η σ ί ε ς χτίστηκαν και αρκετοί ειδωλολατρικοί ναοί έγιναν χριστιανικοί. Επειδή ο Χριστιανισμός γεννήθηκε στην Παλαιστίνη ,ο Μ. Κων/τίνος και η Αγία Ελένη στρέψανε τη δραστηριότητα και την ευσέβειά τους στην ανάδειξη των Αγίων Τόπων και στην ίδρυση μεγαλοπρεπών Βασιλικών. Ο ρυθμός της Βασιλικής έχει μεγάλη σπουδαιότητα για την εξέλιξη και διαμόρφωση ολόκληρης της χριστιανικής ναοδομίας(Ανατολής και Δύσεως) .

Η Βασιλική- Basilica είναι βασικά ένα επίμηκες-στενόμακρο οικοδόμημα. Χωρίζεται με κιονοστοιχίες σε στενούς διαδρόμους ?κλίτη, που συνήθως είναι τ ρ ί α ή π έ ν τ ε και σπανιότερα ε π τ ά ή ε ν ν έ α. Έτσι έχομε μονόκλιτες, τρίκλιτες ,πεντάκλιτες κ.α. Βασιλικές. Το μεσαίο κλίτος ήταν το πιο ευρύχωρο και το υψηλότερο. Οι κίονες οι οποίοι χώριζαν τα κλίτη μεταξύ τους, από ανατολάς προς δυσμάς, δεν είχαν συνήθως ραβδώσεις και κατέληγαν σε περίτεχνα κορινθιακά κιονόκρανα, ενώ τα κενά μεταξύ των κιονόκρανων ενώνονταν συνήθως με τόξα. Πάνω από τα κλίτη σχηματίζονταν υπερώα, τα οποία χρησιμοποιούνταν ως γυναικωνίτες. Οι τοίχοι από το δάπεδο μέχρι το ύψος των τόξων καλύπτονταν από ορθομαρμαρώσεις λεπτών και πολύχρωμων μαρμάρων. Πάνω από αυτά υπήρχαν τα ψηφιδωτά. Τα δάπεδα επίσης στολίζονταν με θαυμάσια ψηφιδωτά. Στο υψηλότερο σημείο υπήρχε ο φωταγωγός με σειρά μονόλοβων, δύλοβων, τρίλοβων ή πολύλοβων παραθύρων. Το μεσαίο και υψηλότερο κλίτος καλύπτονταν από αμφίκλινη (σαμαρωτή) ξύλινη στέγη, ενώ τα πλάγια κλίτη δια μονορρίκτου (επικλινούς) στέγης.

 

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΡΥΘΜΟΥ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ Ερώτηση 26 Α

Αξίζει να σημειωθεί λοιπόν ότι στη θρησκευτική αρχιτεκτονική της περιόδου 313-527 μ.Χ. επικρατεί η Βασιλική.

Αυτή χαρακτηρίζεται κυρίως για τη δρομική κάτοψη (άξονας του μήκους) και γενικά για τις μεγάλες διαστάσεις της. Το σχέδιο της Βασιλικής-που είχε μία διεθνή διάδοση-επικράτησε επειδή ήταν κατάλληλο κυρίως για τη Θ. Λειτουργία και την άνετη στέγαση μεγάλου αριθμού πιστών. Έτσι οι περισσότερες εκκλησίες, που χτίστηκαν μετά τον Μ. Κων/τίνο,ανήκουν στο ρυθμό της Βασιλικής, ο οποίος εξαπλώθηκε-και μάλιστα πολύ σύντομα- σε ολόκληρο το χριστιανικό κόσμο.

Από τους πολλούς τύπους Βασιλικής αναφέρομε μόνο τους βασικότερους: 1. Ορθογώνιες δρομικές Βασιλικές. Αυτές είναι συνήθως μονόκλιτες ,τρίκλιτες και πεντάκλιτες .Οι κιονοστοιχίες τους φθάνουν μέχρι τον ανατολικό τοίχο (ιερό Βήμα).Κλασικό παράδειγμα η τρίκλιτη δρομική Βασιλική της Παναγίας «της Αχειροποιήτου» Θεσσαλονίκης. 2. Βασιλικές με εγκάρσιο κλίτος. Οι κιονοστοιχίες δεν φθάνουν μέχρι τον ανατολικό τοίχο (όπως στις δρομικές Βασιλικές),αλλά σταματούν μερικά μέτρα πριν, για να δημιουργήσουν ένα άλλο κλίτος, εγκάρσιο, προς τον κύριο άξονα του ναού. Το εγκάρσιο αυτό κλίτος βγαίνει πολλές φορές έξω από τους πλαϊνούς τοίχους και έτσι στην κάτοψη του ναού σχηματίζεται ένα κτίσμα, που μοιάζει με το κεφαλαίο γράμμα Τ . 3. Σταυρικές Βασιλικές. Στην ουσία πρόκειται για τέσσερις δρομικές Βασιλικές, οι κεραίες των οποίων ξεκινούν από ένα κεντρικό σημείο και στην ένωσή τους σχηματίζουν ένα τεράστιο (συνήθως ισοσκελή) Σταυρό.

Στέγαση Βασιλικών Δύο τρόποι στεγάσεως Βασιλικών υπάρχουν: 1.Ξυλόστεγες.Οταν η στέγη είναι ξύλινη ? με κεραμίδια- τότε η Βασιλική ονομάζεται ξυλόστεγη. Αυτές οι Βασιλικές επικρατούν στη Μεσογειακή λεκάνη. 2 Θολοσκεπείς. Σε τόπους ?κυρίως στην Ανατολή-όπου επικρατούν ειδικές κλιματολογικές συνθήκες (μεγάλη ζέστη, η ξυλεία δεν είναι άφθονη),οι Βασιλικές στεγάζονται με θόλους ή δώματα (εκ παραδόσεως με πέτρες).Ονομάζονται θολωτές ή θολοσκεπείς ή και ανατολικές Βασιλικές, ενώ οι ξυλόστεγες είναι γνωστές και σαν Ελληνικές.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ-ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Στην Ελλάδα και την Κωνσταντινούπολη, αλλά και σε μερικές περιοχές της Β. Αφρικής, οι τοίχοι των Βασιλικών χτίζονται συνήθως : α) με ακατέργαστους αργούς λίθους (= αργολιθοδομή ή κοινή τοιχοποιϊα) ,β) με συμπαγή τούβλα (οπτοπλίνθους) και γ) με ισχυρό κονίαμα-κορασάνι,το οποίο περιείχε άμμο, ασβέστη, τρίμματα-σκόνη κεράμων ή πλίνθων .Το κορασάνι είχε ρόδινο χρώμα (προς το ανοικτό κόκκινο ή ροζ) και ήταν πολύ σκληρό υλικό , γι? αυτό διατηρείται μέχρι σήμερα. Στην τοιχοποιϊα αυτή εναλλάσσονται συνήθως πέτρες με τούβλα. Εσωτερικά οι τοίχοι των Βασιλικών έχουν συνήθως ορθομαρμάρωση. Είναι δηλαδή ντυμένοι με όρθιες πλάκες λευκού ή χρωματιστού μαρμάρου. Συχνά όμως πλουτίζουν την ορθομαρμάρωση και στολίζουν επίσης τα δάπεδα με μαρμαροθετήματα ?που είναι ένθετη διακόσμηση από πολύχρωμα μικρά κομμάτια μαρμάρου ?και έτσι σχηματίζονται διάφορα γεωμετρικά σχήματα, σχέδια και κοσμήματα. Οι πολυτελέστερες Βασιλικές έχουν σαν κύρια διακόσμηση- τόσο στα δάπεδα, όσο και πολλές επιφάνειες των τοίχων ?ψηφιδωτά ή μωσαϊκά.

Οι πόρτες ανοίγονται συνήθως στο νάρθηκα και σπάνια στις άλλες πλευρές (βόρεια και νότια).Τα ανοίγματα των θυρών πλαισιώνονταν συχνά με μαρμάρινα θυρώματα, δηλαδή τα δύο κατακόρυφα στοιχεία, οι παραστάδες και το ανώφλι(πρέκι).Πάνω από το πλαίσιο αυτό υπήρχε ωραίο μαρμάρινο γείσο με γραμμές και άλλες διακοσμητικές γλυφές(=σκαλίσματα,ανάγλυφα). Τα θυρόφυλλα είναι συνήθως ξύλινα ή και μεταλλικά Τα παράθυρα είναι συνήθως μεγάλα και τοξωτά και ονομάζονται μονόλοβα, δίλοβα, τρίλοβα πολύλοβα.

Οι οροφές στις ξυλόστεγες Βασιλικές είτε μένουν απλές είτε έχουν ξύλινα πλαίσια,τα περίφημα φατνώματα ή φατνία σε διάφορα σχέδια. Στις θολωτές Βασιλικές και στα περίκεντρα κτήρια οι οροφές διακοσμούνται συνήθως με ψηφιδωτά ή με τοιχογραφίες.

Κίονες και κιονόκρανα

Αρχιτεκτονικά μέλη του κίονα: Οι παλαιοχριστιανικοί κίονες δεν έχουν μεγάλη τεχνική τελειότητα .Πολλές φορές προέρχονται από άλλα παλαιότερα κτήρια, δεδομένου ότι οι χριστιανοί τεχνίτες όχι μόνο αγαπούσαν τα α ρ χ α ί α υ λ ι κ ά, αλλά και εξυπηρετούντο πολύ με αυτά (πρακτική λύση).Οι κίονες ή οι πεσσοί, που χωρίζουν τα κλίτη ,δεν πατούν απευθείας στο δάπεδο της Βασιλικής, αλλά στο στυλοβάτη, που είναι ελαφρά υπερυψωμένος σε σχέση με το υπόλοιπο δάπεδο. Επάνω στο στυλοβάτη πατούν τα κυβικά βάθρα των κιόνων και ακολουθεί η βάση του κίονα. Ο μαρμάρινος κορμός του κίονα είναι ,κατά κανόνα, στιλβωμένος μ ο ν ό λ ι θ ο ς (χωρίς ραβδώσεις) και παρουσιάζει «μ ε ί ω σ η» και σπάνια « έ ν τ α σ η».

Τον κίονα επιστέφει το λευκό κιονόκρανο, ενώ για να αυξηθεί η βάση στηρίξεως των τόξων της στέγης χρησιμοποιείται ?για στατικούς λόγους- ένα άλλο αρχιτεκτονικό μέλος, το μαρμάρινο επίθημα. Οι κίονες των παλαιοχριστιανικών Βασιλικών έχουν κιονόκρανα διαφόρων ρυθμών. Έτσι στη μαρμαρική τέχνη ή στη λεγόμενη «γλυπτική αρχιτεκτονική» δημιουργείται μια θαυμάσια οπτική π ο ι κ ι λ ί α .

Τα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα στις Βασιλικές κιονόκρανα είναι: 1) Διάφοροι απλοποιημένοι τύποι του ιωνικού και του κορινθιακού κιονόκρανου, 2) Οι διάφοροι τύποι που προήλθαν από το απλό ή σύνθετο κορινθιακό κιονόκρανο και 3) Τα τεκτονικά κιονόκρανα, που δημιουργήθηκαν κυρίως κατά την εποχή του Ιουστινιανού. Από το σύνθετο κορινθιακό κιονόκρανο προήλθαν τα Θεοδοσιανά και τα δίζωνα κιονόκρανα.

Πεσσοί ,παραστάδες, επίκρανα, επιστήλια, επίθημα:

Παράλληλα με τους κίονες των Βασιλικών, υπάρχουν και τετράγωνοι πεσσοί, οι οποίοι είναι συνήθως κ τ ι σ τ ο ί (και σπάνια μαρμάρινοι).Οι πεσσοί, όπως και οι παραστάδες ,έχουν ανάλογα τμήματα με τους κίονες, όπως βάση, κορμό κ.λπ. Το αντίστοιχο όμως προς το κιονόκρανο ,τμήμα των πεσσών και των παραστάδων ονομάζεται επίκρανο ή και πεσσόκρανο. Οι κίονες των παλαιοτέρων Βασιλικών (μέχρι τον 5ο αι.) συνδέονται μεταξύ τους με ε υ θ ύ γ ρ α μ μ α επιστήλια, τα οποία είναι όμοια με εκείνα των ειδωλολατρικών ναών. Στις μεταγενέστερες (6ου αι. και εξής) Βασιλικές τα επιστήλια είναι τα τ ο ξ ω τ ά ,δηλ. ημικυκλικά τόξα ,που δημιουργούν τις τοξοστοιχίες. Η εσωτερική πλευρά των τόξων αυτών ονομάζεται εσωράχιο. Ανάμεσα στο κιονόκρανο και τόξο υπάρχει ? για στατικούς λόγους- το επίθημα, που είναι μαρμάρινο και έχει σχήμα ανεστραμμένης κολούρου (τμημένης στη μέση) πυραμίδας. Το επίθημα ?που και αυτό έχει πλούσια γλυπτή διακόσμηση ?αποτελεί πολλές φορές ένα σώμα με το κιονόκρανο.

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ (Α' Μέρος) Ερώτηση 67 Β

Εξετάζοντας τις παλαιοχριστιανικές Βασιλικές, τα παλαιοχριστιανικά αυτά μνημεία- και τα περισσότερα χριστιανικά έργα τέχνης-πρέπει πάντοτε να έχομε υπόψη μας ότι: α) οι λ ε ι τ ο υ ρ γ ι κ ο ί λ ό γ ο ι έχουν πάντοτε μεγάλη σπουδαιότητα στην αρχιτεκτονική διαμόρφωση των ναών και β) οι ναοί δεν ήταν αυτοτελή και ανεξάρτητα κτήρια μέσα στο χώρο ?ούτε και νοούνται με αυτό τον τρόπο-αλλά ήταν π ν ε υ μ α τ ι κ ά κ έ ν τ ρ α. Γύρω από αυτά υπήρχαν διάφορα κτίσματα, απαραίτητα για τη λ α τ ρ ε ί α και τις λειτουργικές ανάγκες των πιστών. Εννοείται ότι τα παλαιοχριστιανικά μνημεία-αλλά και οι χριστιανικοί ναοί γενικότερα-ήταν οι φωτεινοί φάροι της εποχής τους.

Όλα τα επιμέρους τμήματα της Βασιλικής, δηλ. ο ναός και τα προσκτίσματα, αποτελούν μια οργανική και λειτουργική ενότητα. Δε νοούνται χωριστά, αλλά όλα μαζί, συνθέτουν το τεράστιο συγκρότημα της παλαιοχριστιανικής Βασιλικής.

Α) Προσκτίσματα της παλαιοχριστιανικής Βασιλικής:

1.Περίβολος-πρόπυλο: Όλο το συγκρότημα της Βασιλικής περιβάλλεται συχνά (όχι όμως πάντοτε) από έναν ισχυρό τοίχο, μάνδρα ή περίβολο, που το ξεχωρίζει και το προστατεύει από τον έξω κόσμο, τονίζοντας παράλληλα τη «ναοκεντρική» ατμόσφαιρα και τη στροφή προς τα μέσα. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι ο περίβολος (κοινώς μάνδρα) επιβιώνει μέχρι σήμερα και γίνεται απαραίτητο στοιχείο της μοναστηριακής αρχιτεκτονικής με τη γνωστή μνημειώδη-φρουριακή της μορφή. Πρόπυλο: Τα πρόπυλα είχαν σκοπό να δώσουν μνημειώδη μορφή στην είσοδο των αιθρίων. Τα πρόπυλα είχαν συνήθως μεγαλόπρεπες κλίμακες (σκάλες), με τόξα και κιονοστοιχίες.

2 .Αίθριο-κρήνη: Από το μνημειακό πρόπυλο μπαίνομε στο αίθριο (atrium), που ήταν συνήθως μια τετράγωνη ή ορθογώνια αυλή μπροστά από τη δυτική πλευρά-πρόσοψη της Βασιλικής. Το αίθριο είχε πολλούς ?γνωστούς και άγνωστους σκοπούς: πρακτικούς, λειτουργικούς, κοινωνικούς (συνάντηση ?παραμονή πιστών και κατηχουμένων)κ.λπ. Από τις τρεις πλευρές είχε συνήθως στοές ,οι στέγες των οποίων είχαν κλίση προς το εσωτερικό του αιθρίου για να συγκεντρώνονται εκεί τα νερά της βροχής. Το αίθριο ?που το συναντούμε και στα μεγάλα προχριστιανικά οικοδομήματα- έχει μεγάλη σπουδαιότητα. Ήταν αγαπητός ,ευχάριστος και πολυσύχναστος χώρος, που αποτελούσε τον κύριο παλμό της χριστιανικής κοινότητας έξω από το ναό, γι? αυτό έγινε και απαραίτητο ?λειτουργικό και οργανικό- στοιχείο των Βασιλικών. Επιβιώσεις του αιθρίου μπορούν να χαρακτηρισθούν οι υπόστεγες στοές, οι μεγάλες αυλές-πλατείες των μεταγενέστερων χριστιανικών ναών Ανατολής και Δύσεως. Στους χώρους αυτούς παρατηρείται και σήμερα μια έντονη «ναοκεντρική-κοινωνική» ζωή, που ίσως είναι μακρινό «κατάλοιπο» της παλαιοχριστιανικής.

Κρήνη: Στο χώρο του αιθρίου υπήρχε απαραίτητα και άφθονο νερό, που προερχόταν από υδραγωγείο ή πηγάδι (κ ι ν σ τ έ ρ ν α).Η βρύση-κρήνη είχε διάφορα ονόματα ,όπως «φιάλη, νιπτήρ, λουτήρ, υδρείον» κ.λπ. Η θέση της κρήνης δεν είναι σταθερή και η ύπαρξή της ήταν απαραίτητη, για π ρ α κ τ ι κ ο ύ ς και θ ρ η σ κ ε υ τ ι κ ο ύ ς λ ό γ ο υ ς (ύδρευση, σωματική και ψυχική κάθαρση των πιστών κ.λπ.),υπάρχουν δε, διάφοροι τύποι κρηνών.

3.Το Βαπτιστήριο ήταν επίσης απαραίτητο στοιχείο-πρόσκτισμα με τεράστια σπουδαιότητα. Μέχρι τον 6ο αιώνα στο συγκρότημα της Βασιλικής επισυνάπτεται ένα περίκεντρο ή σταυρικό κτήριο, που είναι γνωστό σαν βαπτιστήριο ή και σαν φωτιστήριο. Συνήθως έχει οκταγωνική μορφή ,με μια κτιστή κολυμβήθρα σε σχήμα σταυρού ,που χρησίμευε για το βάπτισμα. Μετά την εισαγωγή του νηπιοβαπτισμού (επί Ιουστινιανού) καταργούνται σιγά-σιγά τα βαπτιστήρια και συχνά μετατρέπονται σε παρεκκλήσια. Σαν παράδειγμα αναφέρομε το γνωστό βαπτιστήριο-παρεκκλήσιο της Εκατονταπυλιανής της Πάρου.

4. Παστοφόρια, Πρόθεση - Διακονικό. Πολλές φορές ,και μάλιστα στις Βασιλικές με εγκάρσιο κλίτος, τα πλευρικά τμήματα-προσκτίσματα (δεξιά και αριστερά από το ι. Βήμα) ήταν αποκλεισμένα από τον κυρίως ναό ,αλλά επικοινωνούσαν με το ι. Βήμα. Τα διαμερίσματα αυτά ονομάζονται παστοφόρια. Το αριστερό διαμέρισμα ?πρόθεση χρησίμευε για την πρόθεση και για την από εκεί προσκομιδή των προσφορών από τους διακόνους κατά την τέλεση της Θ. Ευχαριστίας .Στο δεξιό διαμέρισμα των παστοφορίων φύλαγαν τα ιερά σκεύη, το Ευαγγέλιο, τα κειμήλια (σκευοφυλάκιο). Το διακονικό δεν είχε πάντοτε μια σταθερή θέση .Ήταν πρόσκτισμα άλλοτε της ανατολικής ή της νότιας πλευράς του ναού και άλλοτε του νάρθηκα ή του αιθρίου. Τα παστοφόρια ήταν σπάνια στην Ελλάδα και στην Ιταλία, ενώ ήταν πολύ συνηθισμένα στην Ανατολή (Συρία ,Μεσοποταμία κ.λπ.)

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ (Β' Μέρος) Ερώτηση 67 Β

Β? Ο ΝΑΡΘΗΚΑΣ

Ο νάρθηκας έχει μεγάλη σπουδαιότητα και σχετίζεται άμεσα με το αίθριο, με το οποίο πρέπει να συνεξετάζεται. Από το αίθριο προχωρούμε στο νάρθηκα ,που είναι στενός και επιμήκης χώρος με εγκάρσια διάταξη προς τον κύριο άξονα του κτηρίου και αποτελεί το δυτικό τμήμα της Βασιλικής. Ο νάρθηκας επικοινωνεί με τον κυρίως ναό με τ ρ ι π λ ό ά ν ο ι γ μ α ,που σχηματίζεται από δύο κίονες και από το τοξωτό επιστήλιο. Τα τρία αυτά ανοίγματα έκλειναν με κουρτίνες ή β ή λ α (velum) ,γι? αυτό και ονομάζεται τρίβηλο. Στο νάρθηκα ,που γινόταν διάφορες λειτουργικές τελετές ,έμεναν κυρίως οι κατηχούμενοι και οι αμαρτήσαντες. Στις μεγαλύτερες ξυλόστεγες Βασιλικές της μεσογειακής λεκάνης οι νάρθηκες ήταν συνήθως διώροφοι ,από όπου προέρχεται και ο όρος «υπερώον».

Γ? Ο ΚΥΡΙΩΣ ΝΑΟΣ Κιονοστοιχίες ? κλίτη .Ο κυρίως ναός έχει σχήμα ορθογώνιο ή σταυρικό και καταλήγει ?συνήθως προς ανατολάς- σε μια α ψ ί δ α Ιερού. Χωρίζεται με κ ι ο ν ο σ τ ο ι χ ί ε ς σε κ λ ί τ η ,τμήματα δηλ. παράλληλα προς τον κατά μήκος άξονα του ναού. Οι κιονοστοιχίες δίνουν μια ρυθμική διάταξη και τονίζουν το βάθος. Τα κλίτη είναι πάντοτε σε περιττό αριθμό (1,3,5,7,9) και δίνουν την τ α υ τ ό τ η τ α τ η ς Β α σ ι λ ι κ ή ς: μονόκλιτη, τρίκλιτη, πεντάκλιτη κ.λπ..Ελάχιστες Βασιλικές είναι εννεάκλιτες ,ενώ οι περισσότερες είναι τρίκλιτες και πεντάκλιτες . Το μεσαίο κλίτος των Βασιλικών έχει μεγαλύτερο πλάτος και ύψος από τα πλευρικά κλίτη (σχεδόν διπλάσιο) Τα πλάγια κλίτη φωτίζονταν από τα πλευρικά τους παράθυρα, ενώ το υπερυψωμένο μεσαίο κλίτος είχε πολλά παράθυρα-φωταγωγούς. Έτσι ολόκληρος ο ναός-και κυρίως το κέντρο του- δεχόταν άνετο φωτισμό. Οι μεγάλες Ελληνικέ ς Βασιλικές έχουν συνήθως στα πλάγια κλίτη και δ ε ύ τ ε ρ ο ό ρ ο φ ο , που λέγεται υπερώο η και γυναικωνίτης. Στις Θολωτές Βασιλικές, ιδιαίτερα στην Ανατολή, τα κλίτη είναι ισοϋψή και ο φωτισμός είναι περιορισμένος.

Άμβωνας. Στη μέση ή σε μια πλευρά του μεσαίου κλίτους βρίσκεται ο ά μ β ω ν α ς ,ο οποίος είναι ένα υψηλό βήμα ,όπου ανεβαίνει κανείς με μια ή δύο σκάλες. Χρησιμοποιείται για την ανάγνωση των γραφών ,το κήρυγμα κ.λπ. Ο άμβωνας έχει διάφορους συμβολισμούς ,καθώς και ποικίλες μορφές. Σολέα. Στο μεσαίο κλίτος ,μπροστά από το εικονοστάσιο-τέμπλο και συνήθως μέχρι τον άμβωνα, υπήρχε η σολέα ή ο σολέας, που ήταν ένας δ ι ά δ ρ ο μ ο ς υπερυψωμένος κατά ένα σκαλοπάτι από το δάπεδο του κυρίως ναού. Στον κυρίως ναό υπήρχαν επίσης τα αναλόγια και τα καθίσματα ή σ τ α σ ί δ ι α.

Εικονοστάσιο ? τέμπλο. Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα ? Πρεσβυτέριο από ένα φράγμα ή από τα θωράκια. Αυτά είναι τα λεγόμενα θωράκια του τέμπλου και αποτελούνται από μαρμάρινες διακοσμημένες πλάκες, που τις συγκρατούν μικροί πεσσοί. Το σύνολο των θωρακίων και των πεσσίσκων αποτελούν το φράγμα του Πρεσβυτερίου, που λέγεται και τέμπλο ή εικονοστάσι και συνδέεται στενά κυρίως με τη λατρεία, αλλά και με ολόκληρη την εξέλιξη του χριστιανικού ναού.

Δ? ΙΕΡΟ ΒΗΜΑ- ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΙΟ

Ένα μεγάλο τμήμα του ναού (το ένα τρίτο περίπου) χωρίζεται από το τέμπλο και είναι υψηλότερο (κατά ένα ή περισσότερα σκαλοπάτια) και το υπόλοιπο δάπεδο. Το υπερυψωμένο και περίοπτο αυτό μέρος προορίζεται για τον ιερό κλήρο και ονομάζεται ιερό Βήμα ή και Πρεσβυτέριο. Με τον τρόπο αυτό χωρίζεται ο τόπος της παραμονής των πιστών (κυρίως ναός) από τον τόπο παραμονής των κληρικών (ι.Βήμα).

Κόγχη- αψίδα. Η μια στενή πλευρά της Βασιλικής-συνήθως η ανατολική-καταλήγει εξωτερικά σε μια ημικυκλική ή πολυγωνική (τρίπλευρη, εξάπλευρη, οκτάπλευρη) ή και ορθογώνια αψίδα ή κόγχη. Η αψίδα συνήθως εξέχει εξωτερικά, οπότε ονομάζεται ελεύθερη εξέχουσα. Υπάρχουν όμως και εγγεγραμμένες αψίδες. Εσωτερικά όμως όλες οι αψίδες έχουν ημικυκλικό ή πεταλόμορφο σχήμα. Η αψίδα στεγάζεται με κτιστό θόλο, που είναι πάντοτε το ένα τέταρτο της σφαίρας. Αυτό είναι το τεταρτοσφαίριο της αψίδας. Οι τοίχοι της αψίδας ενισχύονται με αντηρίδες ,διαπλατύνσεις, κίονες κ.λπ. για να αντιμετωπίσουν τις ισχυρές ωθήσεις του θόλου της κόγχης.

Αγία Τράπεζα. Μέσα στο ιερό Βήμα βρίσκεται η Αγία Τράπεζα. Στηρίζεται συνήθως σε ένα ,τρία, τέσσερα ή και εννέα πόδια με ανάλογους συμβολισμούς (Θεός, Αγία Τριάδα, Ευαγγελιστές κ.λπ.).Υπάρχουν τρεις βασικοί τύποι Αγίων Τραπεζών: α) τράπεζα πάνω σε κίονες, β)τράπεζα συμπαγής-κτιστή με μαρμάρινη συνήθως επένδυση και γ) τράπεζα με μορφή σαρκοφάγου. Η Αγία Τράπεζα ήταν αρχικά ξύλινη και κινητή. Από τον 4ο αιώνα και εξής γίνεται λίθινη και σταθερή, οπότε παίρνει και τις παραπάνω μορφές της. Κάτω από την Αγία Τράπεζα ,υπάρχει μια μικρή (μαρμάρινη συνήθως) λ ε ι ψ α ν ο θ ή κ η με άγια λείψανα. Αυτό είναι το λεγόμενο «εγκαίνιον» ή «κατάθεσις», που συνεχίζει την παράδοση της τελέσεως της αναίμακτης θυσίας (Θ. Ευχαριστία) επάνω στους τάφους τον μαρτύρων. Η Αγία Τράπεζα καλύπτεται από το κιβώριο, που είναι ένα ημισφαιρικό κουβούκλιο, στηριγμένο σε τέσσερις μικρές κολόνες.

Σύνθρονο. Γύρω από την Αγία Τράπεζα, σε σχήμα κυκλοτερές-ημικυκλικό (θεατροειδές) ή σε σχήμα κεφαλαίου γράμματος Π ,βρίσκονται οι αμφιθεατρικές βαθμίδες, όπου κάθονταν οι π ρ ε σ β ύ τ ε ρ ο ι ,έχοντας στη μέση ? σε ένδειξη τιμής, κοινής αποδοχής και ενότητας ? τον ε π ί σ κ ο π ο. Ο επισκοπικός θρόνος ? με την πάροδο του χρόνου και με την εξέλιξη του επισκοπικού αξιώματος-εμφανίζεται πολυτελέστερος ,ψηλότερος και πλατύτερος από τα καθίσματα των πρεσβυτέρων. Η κατασκευή αυτή, το σύνολο δηλ. των θρόνων, ονομάζεται σύνθρονο ή και σ υ μ ψ έ λ ι ο. Το σ ύ ν θ ρ ο ν ο έχει μεγάλη σπουδαιότητα (ιστορική, αρχαιολογική, λειτουργική). Αντικατροπτρίζει την εξέλιξη του πολιτεύματος της Εκκλησίας. Είναι σύμβολο εξουσίας και σχετίζεται με τους θρόνους της αρχαιότητας. Πίσω από το σύνθρονο υπήρχε πολλές φορές ένας στενός σκεπαστός δ ι α δ ρ ο μ ο ς ,που είχε σχήμα πετάλου (κυκλοτερές).Ο κυκλοτερής αυτός διάδρομος ονομάζεται κύκλιο, το οποίο στους ναούς της Δύσεως είναι γνωστό σαν deambulatoire.

Ας σημειωθεί ότι σχεδόν όλα τα ονόματα ?όροι των επί μέρους τμημάτων της παλαιοχριστιανικής Βασιλικής-αλλά και του χριστιανικού ναού γενικότερα-επιβιώνουν και διατηρούνται μέχρι σήμερα στη γλώσσα του ελληνικού λαού. Είναι ειδικοί όροι-λόγιες λέξεις- που τις σεβάστηκε και τις διατήρησε σχεδόν αυτούσιες ο ευσεβής ελληνικός λαός,ο οποίος ζει και κινείται σε μια «ν α ο κ ε ν τ ρ ι κ ή» α τ μ ό σ φ α ι ρ α , που από ευσεβέστατους προγόνους παρέλαβε. Η δύναμη της Παραδόσεως είναι μεγάλη.

ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΙ ΣΤΑΥΡΟΕΙΔΕΙΣ ΝΑΟΙ ΜΕ ΤΡΟΥΛΛΟ / ΕΡΩΤΗΣΗ 55 Β

Προέλευση, σπουδαιότητα, αισθητική.

1.Ο τύπος αυτός εφαρμόζεται για π ρ ώ τ η φ ο ρ ά κατά τον 9ο και 10ο αιώνα στην Κων/πολη και πολύ γρήγορα γίνεται τόσο γνωστός και αγαπητός ,ώστε επικρατεί σ? ολόκληρο το Βυζαντινό κόσμο και κυρίως στην Ελλάδα. Ο ε γ γ ε γ ρ α μ μ έ ν ο ς σ τ α υ ρ ο ε ι δ ή ς τ ύ π ο ς προέρχεται μάλιστα α) από τη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος , β) από τους ναούς που εξωτερικά έχουν σχήμα ελεύθερου σταυρού, στις γωνίες του οποίου υπάρχουν προσαρτημένα παρεκκλήσια, και γ) από τον τετράγωνο σταυρικό ναό .

Συνταιριάζοντας σωστά όλη την προηγούμενη πείρα , δημιουργήθηκε ένας νέος αρχιτεκτονικός τύπος ναού-ο εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλλο- ο οποίος δεν μπορεί να βελτιωθεί περισσότερο ,αφού «άπαξ και δια παντός» τελειοποιήθηκε. Ο τέλειος αυτός τύπος ναού-και μάλιστα με τρούλλους και στα γωνιακά τμήματα, ώστε να γίνεται πεντάτρουλλος-παρουσιάστηκε για πρώτη φορά (το 880 ) στο περίφημο αυτοκρατορικό κτίσμα της «Νέας Εκκλησίας του Παλατίου», που εγκαινιάστηκε από τον Πατριάρχη Φώτιο στα χρόνια του Βασιλείου Α? του Μακεδόνα (867-886) .Η εκκλησία αυτή αφιερωμένη στην Παναγία, ονομάστηκε Νέα ,επειδή παρουσίαζε ένα καινούριο αρχιτεκτονικό τύπο. Δυστυχώς η εκκλησία αυτή δε σώζεται. Μας είναι γνωστή από φιλολογικές μαρτυρίες, όπως λ.χ. ο λόγος του Φωτίου στα εγκαίνιά της , η περιγραφή του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου κ.λπ. Αντίγραφο της «Νέας Εκκλησίας» θεωρείται ο ναός της Αγίας Σοφίας στο Κίεβο.

2.Σπουδαιότητα. Ο εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλλο είναι ο κατ? εξοχήν Βυζαντινός ναός ,που εκφράζει και συνοψίζει καλύτερα τη δογματική διδασκαλία της Ορθοδοξίας. Επικρατεί σε όλη τη Βυζαντινή περίοδο και αποτελεί την κυριότερη και τελειότερη μορφή της Βυζαντινής Ναοδομίας. Το ωραίο σταυρικό σχήμα ?εσωτερικά και εξωτερικά- με τον ένα ή με τους πολλούς τρούλλους ,εκφράζει άριστα την παλαιά επίμονη (κυρίως από τον Ιουστινιανό και εξής) θεωρία των Βυζαντινών ,ότι δηλαδή ο ναός αποτελεί εικόνα του κόσμου (ναός =μικρόκοσμος), όπου το δάπεδο συμβολίζει τη γη και ο τρούλλος συμβολίζει τον ουρανό. Θα πρέπει και εδώ να υπογραμμισθεί ότι, στη Βυζαντινή αυτή αντίληψη ?θεωρία-, η Αρχιτεκτονική μαζί με τη Ζωγραφική, παίζουν σπουδαίο και πρωταρχικό ρόλο. Ο Παντοκράτορας με την ακολουθία του (προφήτες ,αγγέλους κ.λπ.) δεσπόζει στον τρούλλο-ουρανό, ενώ η Πλατυτέρα στην κόγχη του Ιερού ,σαν γέφυρα και κλίμακα(σκάλα) μεταξύ ουρανού και γης.

Έτσι ,Ζωγραφική και Αρχιτεκτονική υπηρετούν ?κυρίως μετά την εικονομαχία- το δόγμα, το οποίο ελέγχει επίμονα η επίσημη Εκκλησία. Από τη Βασιλική με τρούλλο, που είχε τα πλεονεκτήματα του πομπικού χώρου-κατάλληλου για τις λειτουργικές ανάγκες, με την ημισφαιρική εικόνα του Σύμπαντος-έλειπε η Χριστολογική διάσταση, η οποία σαν χώρος κι αρχιτεκτονική μορφή υλοποιείται στην σταυρική κατασκευή. «Εκκλησία εστίν επίγειος παράδεισος εν η ο ουράνιος Θεός ενοικεί και εμπεριπατεί ,αντιτυπούσα την Σταύρωσιν και την Ταφήν και την Ανάστασιν», όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Γερμανός (Migne,Ε.Π. ,τόμος 98,στήλες 384-385).

Αυτός ο συμβολισμός του Σταυρού προϋπήρχε βεβαίως σε ναούς με σταυρικό σχήμα, όπως είναι π.χ. οι σταυρικές Βασιλικές. Οι ναοί όμως αυτοί παρουσίαζαν σοβαρά μειονεκτήματα στην ενότητα του χώρου και στην εν γένει λατρευτική ζωή. 3.Αισθητική άποψη.

Στο σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό υπάρχει ,ίσως, κάποια «αρχιτεκτονική δογματική», η οποία προσπαθεί να έλθει στα μέτρα του ανθρώπου. Με τον περιορισμό της εκτάσεως των συνόρων του Βυζαντινού Κράτους, κατά την περίοδο αυτή, περιορίζονται-μικραίνουν και οι διαστάσεις των ναών και έτσι έρχονται (συμβολικά τουλάχιστο) στην ανθρώπινη κλίμακα. Έτσι , ο τρούλλος συμβολίζει το κεφάλι, οι κεραίες του σταυρού τους ώμους κ.λπ. Στο ναό αυτό τα βιώματα του πιστού είναι διαφορετικά από εκείνα που γεννώνται στους ναούς του ρυθμού Βασιλικής.Η κάθετη σχέση του ανθρώπου με το Θεό τονίζεται τώρα περισσότερο, χωρίς να λείπει και η οριζόντια διάσταση της Εκκλησίας.

Επίσης η διαβάθμιση των εσωτερικών χώρων ?από τον πολύ φωτεινό τρούλλο μέχρι τα μισοσκότεινα παρεκκλήσια-συμβάλλει στην κατάνυξη, στην ανάταση και στην «εν μετανοία» συντριβή των πιστών. Έτσι , ο μυστικός χαρακτήρας της Ορθοδοξίας μορφοποιείται στο ρυθμό αυτό με τους χαμηλούς τόνους των ημιθολίων των γωνιακών διαμερισμάτων και αποσκοπεί στην τελική «λύτρωση» με το αναστάσιμο φως του τρούλλου, όπου δεσπόζει η μορφή του Παντοκράτορα. Τονίζονται και βιώνονται τα συναισθήματα: της συντριβής, της μετάνοιας ,της κατανύξεως. Η παράδοξη Πατερική «χαρμολύπη» και το «χαροποιόν πένθος» ,εκφράζεται και βιώνεται άριστα στο θαυμάσιο αυτόν αρχιτεκτονικό τύπο του εγγεγραμμένου σταυροειδούς Βυζαντινού ναού

3. Μορφή και στέγαση του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού.

Στο σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό ο Σταυρός διαγράφεται καθαρά τόσο στη στέγη (εξωτερικά) όσο και στην κάτοψη (εσωτερικά).Βασικό χαρακτηριστικό του Βυζαντινού αυτού ναού είναι το σχεδόν τετράγωνο σχήμα, δηλ. η σημαντική ελάττωση του μήκους και η μεγάλη διεύρυνση του πλάτους. Άλλο ξεχωριστό χαρακτηριστικό των ναών αυτών είναι: Α) Οι ναοί της Ελλαδικής «Σχολής» έχουν ένα μόνο τρούλλο στο κέντρο, ενώ τα γωνιακά διαμερίσματα καλύπτονται από θολωτή στέγη (σταυροθόλια ή φουρνικά ?ασπίδες), Β) Οι ναοί της «Σχολής» Κωνσταντινουπόλεως έχουν συνήθως πέντε τρούλλους (πεντάτρουλλοι) ,δηλ. ένα κεντρικό στο μέσο και από ένα μικρότερο τρούλλο σε κάθε γωνιακό διαμέρισμα.

Οι τέσσερις ογκώδεις πεσσοί, των μεταβατικών ναών της πρωτοβυζαντινής περιόδου, αντικαθίστανται με τέσσερις κομψούς κίονες. Εξαφανίζονται επίσης οι κιονοστοιχίες ενώ παράλληλα καταργούνται τα πλάγια κλίτη. Επάνω στους τέσσερις κίονες στηρίζεται τώρα ο κεντρικός τρούλλος με τη μεσολάβηση των τεσσάρων γνωστών σφαιρικών τριγώνων (λοφίων) και των τεσσάρων τόξων. Τα τόξα αυτά είναι τα μέτωπα των καμαρών ,που αποτελούν τις τέσσερις κεραίες του Σταυρού. Ο Σταυρός εγγράφεται σε ένα χώρο , ο οποίος σε κάτοψη έχει τετράγωνο ή ορθογώνιο σχήμα.

Στις γωνίες του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού σχηματίζονται τώρα τέσσερα γωνιακά διαμερίσματα ,τα οποία στεγάζονται είτε με σταυροθόλια ,είτε με ασπίδες (που λέγονται και φουρνικά και χρησιμοποιούνται για την κάλυψη μικρών σφαιρικών χώρων).Αυτό παρατηρείται ιδιαίτερα στη λεγόμενη «Σχολή της Ελλάδος». Σε πολλές όμως περιπτώσεις-και κυρίως σε ναούς της λεγόμενης «Σχολής της Κωνσταντινουπόλεως»-τα τέσσερα γωνιακά διαμερίσματα καλύπτονται με ισάριθμους μικρούς τρούλλους, οι οποίοι βρίσκονται σε χαμηλότερο ύψος από το ύψος των κεραιών του Σταυρού. Σ? αυτές τις περιπτώσεις οι ναοί γίνονται πεντάτρουλλοι.

Τα γωνιακά διαμερίσματα εξουδετερώνουν τις πλάγιες ωθήσεις(πιέσεις) των καμαρών ? κεραιών του Σταυρού. Οι καμάρες πάλι αυτές εξουδετερώνουν τις ωθήσεις του κεντρικού τρούλλου. Έτσι , οι κίονες γίνονται λεπτοί και κομψοί ,αφού το βάρος (τις αντωθήσεις) της στέγης και του τρούλλου τις μεταφέρουν αποτελεσματικά στο έδαφος τα γωνιακά διαμερίσματα.

Ο θαυμάσιος αυτός τύπος του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού επικρατεί όχι μόνο στην περίοδο της δυναστείας των Μακεδόνων και των Κομνηνών ,αλλά και στους χρόνους των Παλαιολόγων ,επιζεί δε- με διάφορες παραλλαγές-μέχρι και σήμερα.

 

4.Κατηγορίες του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού.

Οι ναοί αυτοί ,με βάση τη σχέση του σταυρικού τετραγώνου (4 καμάρες και 4 γωνιακά διαμερίσματα) με το χώρο του ιερού Βήματος, διακρίνονται στις ακόλουθες κατηγορίες:

1.Σύνθετος τετρακιόνιος (όπως ο ναός της Παναγίας δίπλα στο Καθολικό του Οσίου Λουκά, η Καπνικαρέα στην Αθήνα κ.α.)

2. Ημισύνθετος τετρακιόνιος (π.χ. το Καθολικό της Μονής Καισαριανής κ.α.)

3. Απλός τετρακιόνιος

4. Δικιόνιος

5.Αγιορείτικος ή «τρίκογχος»-Αθωνίτικος τύπος (π.χ. το Καθολικό της Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος).

Άλλοι τύποι εγγεγραμμένων σταυροειδών Βυζαντινών ναών της Ελλάδας: Οκταγωνικοί, εξαγωνικοί / Ερώτηση 53Β

Οκταγωνικός τύπος: προέλευση ,κατηγορίες και παραδείγματα

Ερώτηση 53Β

Ο τύπος αυτός αναπτύσσεται παράλληλα με τους σταυροειδείς Βυζαντινούς ναούς. Αισθητή είναι η ανάγκη να ελευθερωθεί και να μεγαλώσει περισσότερο ο κεντρικός χώρος του ναού. Έπρεπε δηλ. να γίνει μετατροπή του τετραγώνου της κατόψεως σε οκτάγωνο στην άνοψη. Αυτό κατορθώθηκε με την παρεμβολή ημιχωνίων και τόξων. Αναγκαστικά όμως η διάμετρος του τρούλλου έπρεπε να αυξηθεί, πράγμα που είχε σαν συνέπεια την ανάλογη αύξηση του βάρους και των ωθήσεων ,που ασκεί ένας μεγάλος τρούλλος. Οι γνωστές τέσσερις λεπτές κολόνες , που εμπόδιζαν τη θέα και καταλάμβαναν πολύτιμο χώρο, δεν μπορούσαν να αντέξουν το τεράστιο βάρος ενός μεγάλου τρούλλου και γι? αυτό έπρεπε να βρεθεί ένας άλλος τρόπος στηρίξεώς του. Έτσι ,οι αρχιτέκτονες σκέφτηκαν να αφαιρέσουν τις τέσσερις κολόνες και να μεταφέρουν το βάρος του τρούλλου σε οκτώ στηρίγματα, που ενσωματώνονται στους ενισχυμένους τοίχους του ναού.

Η στήριξη του τρούλλου στον οκταγωνικό ναό διαφέρει από τη στήριξη των περίκεντρων ναών του 5ου και του 6ου αιώνα. Και στους δύο όμως αυτούς τύπους κτηρίου επιδιώκεται να τονισθεί ο κεντρικός χώρος.

Ο μεγάλος τρούλλος των οκταγωνικών Βυζαντινών ναών ακουμπάει πάνω σε οκτώ τόξα .Τα κενά που δημιουργούνται ανάμεσα στα τόξα τα καλύπτουν οκτώ μικρά σφαιρικά τρίγωνα. Έτσι ανάμεσα στα τόξα αυτά σχηματίζονται ημιχώνια ,δηλ. γωνιαίες κόγχες , που συντελούν στην μετατροπή της ορθογώνιας βάσεως του κτηρίου σε κυκλική στεφάνη, στην οποία τοποθετείται ο τρούλλος.

Στην κάτοψη τα στηρίγματα του τρούλλου είναι οκτώ, κι? έτσι γράφεται ένα νοητό οκτάγωνο, απ? όπου και η ονομασία του ρυθμού αυτού.

Τα οκτώ αυτά στηρίγματα υποστηρίζονται με τη σειρά τους από ισάριθμες αντηρίδες, οι οποίες εντάσσονται στο κτήριο, δημιουργώντας έτσι ένα είδος κλειστής στοάς,που είναι πιο γνωστή με το όνομα περίστωο. Η στοά αυτή ,που συνήθως είναι διώροφη, περιβάλλει τον κυρίως ναό από τρία μέρη , δηλ. από τη δυτική, τη βόρεια και τη νότια πλευρά.

Ευνόητο είναι ότι στον οκταγωνικό ναό όλος σχεδόν ο χώρος μένει ελεύθερος ,αφού δεν φαίνονται οι κίονες ή οι πεσσοί. Εξασφαλίζεται έτσι μεγάλος ελεύθερος χώρος (δάπεδο) και τονίζεται το κέντρο του ναού.

Εξωτερικά όμως οι ναοί αυτοί έχουν τη συνήθη τετράπλευρη μορφή.

 

Προέλευση των οκταγωνικών ναών. Ως προς τη προέλευση των οκταγωνικών ναών δεν υπάρχει ομοφωνία μεταξύ των ερευνητών. Η πιο πιθανή άποψη είναι ότι προέρχονται από την Ανατολή ( Μικρά Ασία, Μεσοποταμία, Αρμενία κ.λπ.) και τελειοποιήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, δεδομένου ότι η επικοινωνία μεταξύ των ανατολικών επαρχιών και της Πρωτεύουσας ήταν μεγάλη.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το παλαιότερο και τελειότερο οκταγωνικό κτίσμα της Ελλάδας, το Καθολικό της Μονής του Οσίου Λουκά, συνδέεται στενά με την Κωνσταντινούπολη. Είναι «βασιλομονάστηρο», δηλ. αυτοκρατορικό κτίσμα, που ιδρύθηκε, σύμφωνα με τη παράδοση ,από το Ρωμανό Α? το Λεκαπηνό πάνω στον τάφο του Οσίου Λουκά (ο οποίος πέθανε το έτος 946), ολοκληρώθηκε όμως στις αρχές του 11ου αι. στα χρόνια του Βασιλείου του Βουλγαροκτόνου.

Ακόμη και ο μεγάλος χώρος (δάπεδο) των οκταγωνικών ναών κάτω από τον τεράστιο τρούλλο, καθώς και τα γύρω διαμερίσματα (περίστωα), έχουν κάποια αναλογία με το ναό της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως.

 

Κατηγορίες και παραδείγματα των οκταγωνικών ναών

Οι οκταγωνικοί ναοί διακρίνονται βασικά σε δύο κατηγορίες:

1. Σύνθετος ή «ηπειρωτικός τύπος». Ονομάζεται «ηπειρωτικός» επειδή, κατά σύμπωση, όλα τα σχετικά παραδείγματα ναών ,που γνωρίζομε έχουν σωθεί στην ηπειρωτική Ελλάδα. Στον «ηπειρωτικό» αυτό τύπο έχομε όλα τα γνωρίσματα που αναφέραμε παραπάνω. Για τη στήριξη π.χ. του μεγάλου τρούλλου γίνεται ευρεία χρήση πεσσών ,ενώ στις γωνίες σχηματίζονται ημιχώνια. Για να εξουδετερωθούν καλύτερα οι ισχυρές ωθήσεις του μεγάλου τρούλλου δημιουργείται κλειστή στοά ,το λεγόμενο περίστωο , που διαιρείται σε πολλά διαμερίσματα. Το περίστωο αυτό, που συνήθως είναι διώροφο, λειτουργεί σαν αντέρεισμα (στήριγμα). Έτσι ,στους χώρους του περίστωου διαμορφώνονται βοηθητικοί χώροι, που χρησιμοποιούνται σαν παρεκκλήσια ,γυναικωνίτες κ.λπ. Η κλειστή στοά στεγάζεται από θόλους ή σταυροθόλια. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην κάτοψη των οκταγωνικών ναών διαγράφεται το σχήμα του σταυρού, αφού οι καμάρες φθάνουν μέχρι τους εξωτερικούς τοίχους.

Παραδείγματα οκταγωνικών ναών από την ηπειρωτική Ελλάδα.

Τελειότερο παράδειγμα του τύπου αυτού είναι το Καθολικό της Μονής του Οσίου Λουκά (αρχές του 11ου αι., που έχει και γυναικωνίτη). Ακολουθεί η Σώτηρα του Λυκοδήμου- Ρώσικη εκκλησία των Αθηνών (στο δεύτερο μισό του 11ου αι.), ο ναός του Χριστιάνου στην Τριφυλία (τέλος 11ου αι.),η Μονή του Δαφνίου (στο τέλος του 11ου αι.), ο Άγιος Νικόλαος στο χωριό Καμπιά Φθιώτιδας (τέλος 12ου αι.), η Αγία Σοφία Μονεμβασίας (12ος αι.), οι Άγιοι Θεόδωροι στο Μυστρά (13ος αι.) και τελευταίος ο πολυσύνθετος μνημειώδης ναός της Παρηγορήτισσας της Άρτας (τέλος 13ου αι.).

 

2.Απλός ή «νησιώτικος». Οι ναοί του οκταγωνικού αυτού τύπου έχουν μικρότερες διαστάσεις από εκείνους του σύνθετου-ηπειρωτικού τύπου. Επίσης , ο τρούλλος στον απλό-νησιώτικο τύπο στηρίζεται απ? ευθείας στους παχείς εξωτερικούς τοίχους, χωρίς να υπάρχουν κεραίες σταυρού, ούτε και οι εσωτερικές αντηρίδες (το περίστωο δηλ. με τα παρεκκλήσια),που υπάρχουν στον προηγούμενο «ηπειρωτικό» τύπο.

Άλλα παραδείγματα οκταγωνικών ναών από τη νησιωτική Ελλάδα:

Χαρακτηριστικό παράδειγμα απλού τύπου είναι η Νέα Μονή Χίου(μέσα 11ου αι.) καθώς και τρεις άλλες μικρότερες εκκλησίες της Χίου: η Παναγία η Κρήνα, οι Άγιοι Απόστολοι στο χωριό Πυργί και ο Άγιος Γεώργιος ο Σηκούσης. Ναοί του τύπου αυτού υπάρχουν και στην Κύπρο, όπως είναι :ο Άγιος Ιλαρίων στο Κάστρο Κυρηνείας , το Καθολικό της Μονής του Αντιφωνητού Κυρηνείας, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στον Κουτσοβέντη, ο ναός του Μάρτζη κ.α.

Επειδή τα μέχρι τώρα γνωστά παραδείγματα του παραπάνω τύπου βρίσκονταν στα νησιά (κυρίως στη Χίο και στην Κύπρο),επικράτησε η ονομασία «νησιώτικος». Τελευταία όμως επισημάνθηκε ναός του απλού αυτού τύπου και έξω από τη Θεσσαλονίκη (Μεταμόρφωση του Χριστού στο Χορτιάτη).Δεν αποκλείεται να επισημανθούν και άλλα παραδείγματα σε άλλα μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδας. Κατά συνέπεια ,οι όροι «ηπειρωτικός» και «νησιώτικος» δεν ευσταθούν σήμερα. Ορθότεροι θα ήταν οι όροι : α) σύνθετος οκταγωνικός και β) απλός οκταγωνικός.

 

Εξαγωνικός τύπος (Νταού Πεντέλης)

Συγγενής με τον οκταγωνικό είναι και ο εξαγωνικός τύπος ναού, ο οποίος είτε χρονολογείται στον 111ο αιώνα ,είτε είναι μεταγενέστερος και προέρχεται από επίδραση των Τουρκικών τζαμιών. Η τελευταία άποψη φαίνεται πιθανότερη. Στον τύπο αυτό ανήκει ο περίφημος ναός της Νταού Πεντέλης (παλαιά Μονή), που έχει εξαγωνικό σχήμα .Ο τρούλλος δηλ. του ναού εγγράφεται μέσα σε εξάγωνο. Η παλαιά Μονή της Νταού Πεντέλης φαίνεται ότι ιδρύθηκε τον 11ο αιώνα, όπως αποδεικνύεται από επιγραφή ,σιγίλλιο κ.λπ. Η εκκλησία όμως αυτή, όπως την βλέπομε σήμερα, είναι κτίσμα του 16ου αιώνα.

ΠΕΡΙΚΕΝΤΡΑ ΟΙΚΟΔΟΜΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΡΟΥΛΛΑΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ / Η ναοδομία της εποχής του Ιουστινιανού. Νέες μέθοδοι στηρίξεως τρούλλου.//Ερώτηση 61 Α

ΠΕΡΙΚΕΝΤΡΑ ΟΙΚΟΔΟΜΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΡΟΥΛΛΑΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ

Περίκεντρα Θρησκευτικά Κτήρια:

Παράλληλα με τη Βασιλική ? η οποία είχε οικουμενική διάδοση και επικράτησε κατά την περίοδο 313-527 ?υπήρχαν και άλλοι τύποι θρησκευτικών κτηρίων .Ένας από τους πιο βασικούς τύπους είναι τα περίκεντρα ή κυκλοτερή οικοδομήματα ,που είχαν πολλές παραλλαγές και διάφορες χρήσεις. Και τα κτήρια αυτά-όπως και οι Βασιλικές-σχετίζονται άμεσα με την Ελληνική και τη Ρωμαϊκή παράδοση. (Περίφημα είναι π.χ. το Πάνθεο και το Κολοσσαίο της Ρώμης).Είναι ,άλλωστε .γνωστή η επίδραση και η σημασία της Ελληνορωμαϊκής παραδόσεως σ? ολόκληρη τη Χριστιανική Τέχνη. Ιδιαίτερα όμως το Ελληνικό πνεύμα άρχισε να πρυτανεύει μετά τον Μ. Κων/τίνο για να επιβληθεί αργότερα σ? ολόκληρη τη Βυζαντινή περίοδο. Ίσως μάλιστα ο Μέγας Αλέξανδρος και οι διάδοχοί του μπορούν να θεωρηθούν οι πιο μακρυνοί πρόγονοι και θεμελιωτές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η οποία φέρει πάντοτε την ανεξίτηλη σφραγίδα της Βυζαντινής Τέχνης.

Τα περίκεντρα οικοδομήματα χρησίμευαν :είτε σαν ναοί, είτε σαν βαπτιστήρια, είτε σαν ταφικά μνημεία και μάλιστα σαν Μαρτύρια και Μαυσωλεία.

Αντίθετα με τη Βασιλική- όπου δεσπόζει ο κατά μήκος άξονας- τα περίκεντρα κτήρια θέλουν να τονίσουν το κέντρο, αλλά και τον άξονα του ύψους. Έχουν διάταξη των χώρων τους γύρω από ένα κέντρο (γι? αυτό λέγονται και περίκεντρα).Επιδιώκουν δηλαδή να συγκεντρώσουν το λαό (τους πιστούς) γύρω από ένα σημαντικό(ιερό) σημείο ,είτε αυτό είναι τόπος συνδεόμενος με τη Ταφή και την Ανάσταση του Κυρίου (Πανάγιος Τάφος), είτε τόπος όπου μαρτύρησε ή τάφηκε κάποιος Άγιος (Μαρτύριο-Ναός), είτε τόπος βαπτίσματος (βαπτιστήριο) κ.λπ. Γύρω από το σημείο αυτό αναπτύσσεται όλο το κτήριο-μαζί με τα επί μέρους κτίσματά του-που έχει πάντοτε περίκεντρη διάταξη.

Όπως είπαμε και παραπάνω ,τα περίκεντρα οικοδομήματα έχουν πολλές παραλλαγές και χρήσεις, καθώς και διάφορα σχήματα ,τα σπουδαιότερα των οποίων είναι:

1.Τα τρίκογχα ή τετράκογχα (π.χ. ο ναός της Βιβλιοθήκης του Ανδριανού στην Αθήνα ,αργότερα εκκλησία της Μεγάλης Παναγιάς κ.α.)

2.Τα κυκλικά ή κυκλοτερή (π.χ. ο ναός ?Ροτόντα- του Αγίου Γεωργίου Θες/νίκης,όπου κτίστηκε από το Γαλέριο ?στις αρχές του 4ου αι.- σαν μαυσωλείο και αργότερα ?με πολλές τροποποιήσεις- έγινε χριστιανική εκκλησία ή ο Πανάγιος Τάφος-Βασιλική της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα-κτίσμα του Μ. Κων/τίνου , κ.α. .

3.Οκταγωνικά (π.χ. το ανατολικό τμήμα ?το Σπήλαιο δηλ.- της Βασιλικής της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ ,4ος αι., ο ναός της Αναλήψεως στα Ιεροσόλυμα ,ο περίφημος ? για τα ψηφιδωτά και για την αρχιτεκτονική του μορφή- Άγιος Βιτάλιος της Ραβέννας, το μεγάλης σπουδαιότητας βαπτιστήριο του Λατερανού στη Ρώμη κ.α.)

4.Σταυροειδή.Τα κτήρια αυτά ήταν ήδη γνωστά από την παλαιοχριστιανική εποχή και αποτελούν έναν αξιόλογο αρχιτεκτονικό τύπο μεταξύ οκταγώνου και σταυροειδούς ναού (π.χ. το πολύ αξιόλογο Καθολικό της Μονής Λατόμου ?Όσιος Δαβίδ-στη Θεσσαλονίκη κ.α.).

Τα περίκεντρα κτήρια αναβίωσαν τελειοποιημένα αργότερα (από τον Ιουστινιανό και μετά ) και εφαρμόστηκαν σε διάφορους περίκεντρους μεγαλοπρεπείς-οκταγωνικούς κυρίως- ναούς του Βυζαντινού κόσμου.

                                ΤΡΟΥΛΛΑΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ?Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΣΟΦΙΑΣ

Η ναοδομία της εποχής του Ιουστινιανού. Νέες μέθοδοι στηρίξεως τρούλλου. Ερώτηση 61 Α

Όνειρο και βασική επιδίωξη του Ιουστινιανού ήταν η αποκατάσταση του μεγαλείου της Αυτοκρατορίας (του Imperium Romanum=της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας , της Βασιλείας των Ρωμαίων)

.Μια από τις μεγάλες του φιλοδοξίες ήταν η πραγματοποίηση επιβλητικών έργων σ? ολόκληρη την αυτοκρατορία και η προσπάθειά του να δώσει εργασία στις μεγάλες λαϊκές μάζες. Ο ιστορικός της εποχής Προκόπιος στο έργο του «περί κτισμάτων» αναφέρει εκατοντάδες αυτοκρατορικών κτηρίων δημοσίας χρήσεως και εκκλησιών που, στόλιζαν τόσο την Πρωτεύουσα , όσο και τις επαρχίες (ιδιαίτερα τις ανατολικές).

Στα 38 χρόνια βασιλείας του Ιουστινιανού 527-565 πραγματοποιήθηκαν αναρίθμητα οικοδομικά έργα, έργα αμυντικά και κοινής ωφέλειας, με κοινωνική διάσταση ,κτίσματα μέριμνας και περίθαλψης για τους φτωχούς και αρρώστους. Κτίστηκαν νέα κάστρα ,ιδρύθηκαν πόλεις ή ανοικοδομήθηκαν κατεστραμμένες ,οικοδομήθηκαν πτωχοκομεία ,γηροκομεία ,γέφυρες ,δεξαμενές νερού, αμαξιτοί δρόμοι ,ξενώνες, αποξηράνθηκαν έλη ,αλλά και εκκλησιαστικά ιδρύματα ,όπως η Αγία Σοφία στην Κων/πολη και κορυφαίες δημιουργίες της Βυζαντινής αλλά και της Παγκόσμιας Αρχιτεκτονικής.

Τα υλικά δομής παραμένουν και στην εποχή του Ιουστινιανού σχεδόν τα ίδια: μάρμαρα, τούβλα, κεραμίδια , τοιχοποιϊα με ισχυρά κονιάματα, ορθομαρμαρώσεις, εντοίχια ψηφιδωτά κ.λπ. Από τον 6ο αιώνα και εξής τα ψηφιδωτά δάπεδα αντικαθίστανται σιγά-σιγά με πλάκες μαρμάρου ή μαρμαροθετήματα.

Επικρατούν όμως τα επιτοίχια ή τα εντοίχια ψηφιδωτά.

Η μεγάλη αλλαγή της εποχής αυτής γίνεται στους τρόπους δομής και ιδιαίτερα στη θολοδομία. Οι θόλοι κατασκευάζονται από οπτά (=ορατά )τούβλα ,τα οποία είναι ελαφρά και συνδέονται με ισχυρότατο ασβεστοκονίαμα. Έτσι ,ο χριστιανικός κόσμος προετοιμάζεται (από τις αρχές του 6ου αι.) για μεγάλες αλλαγές στη ναοδομία, στην οποία εφαρμόζονται νέες μέθοδοι θολοδομίας και στατικής ισορροπίας. Επικρατούν δηλ. οι τρούλλοι, τα ημιθόλια και οι καμάρες.

΄ Κτίσματα της εποχής του Ιουστινιανού (Ιουστινιάνεια μνημεία):

1. Η Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως ,που είναι ένα από τα αριστουργήματα της Παγκόσμιας Τέχνης (θα γίνει εκτενέστερη αναφορά).

2. Περίφημος ήταν ο ναός των Αγίων Αποστόλων Κωνσταντινουπόλεως ,που κτίστηκε από το Ιουστινιανό (μεταξύ των ετών 536-546) πάνω σε ερείπια παλαιοχριστιανικής Βασιλικής του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Στο ναό αυτό φυλάσσονταν διάφορα τίμια λείψανα ( Αποστόλων ,Πατριαρχών, Αυτοκρατόρων). Δυστυχώς ο ναός αυτός δεν σώζεται σήμερα , γιατί στη θέση του ο Μωάμεθ έκτισε τζαμί.

3. Η Αγία Ειρήνη Κων/πόλεως κτίστηκε στη θέση της παλαιάς ξυλόστεγης Βασιλικής. Μετά την Άλωση έγινε στρατιωτικό μουσείο των Τούρκων.

4. Ο Άγιος Σέργιος και Βάκχος της Κων/λεως (ή

Κιουτσούκ Αγιά Σοφιά , δηλ. μικρή Αγία Σοφία).Κτίστηκε στο δεύτερο τέταρτο του 6ου αιώνα και σώζεται σε καλή κατάσταση.

5. Αξιόλογος είναι και ο ναός του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Έφεσο. Κτίστηκε πάνω σε σταυρική Βασιλική , με κέντρο τον τάφο του Ευαγγελιστή Ιωάννη.

6. Άλλο σημαντικό κτίσμα της εποχής του Ιουστινιανού είναι ο σωζόμενος ναός της «Εκατονταπυλιανής» ή «Καταπολιανής» της Πάρου ,που είναι τρίκλιτος με έναν τρούλλο στο κέντρο. Αξιόλογα είναι και τα προσκτίσματα Βαπτιστήριο-παρεκκλήσια κ.λπ. του μνημείου αυτού.

7. Ο Άγιος Μάρκος της Βενετίας (ιδρύθηκε αρχικά από τον στρατηγό Ναρσή το 532) είναι κτίσμα του 11ου αιώνα και αποτελεί αντίγραφο του ναού των Αγίων Αποστόλων Κωνσταντινουπόλεως.

8. Ο οκταγωνικός ναός του Αγίου Βιταλίου της Ραβέννας (χρονολογείται μεταξύ των ετών 546-548), περίφημος για τα ψηφιδωτά και για την αρχιτεκτονική του μορφή, το σπουδαιότερο μνημείο στο είδος του και ένα από τα ωραιότερα έργα της χριστιανικής τέχνης.

9. Η περίφημη Μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά. Η ιστορική Μονή του Σινά αποτελεί ένα πλούσιο Μουσείο Χριστιανικής Τέχνης με αξιόλογα αρχιτεκτονικά και γλυπτά στοιχεία ,με ωραία ψηφιδωτά, με θαυμάσιες φορητές εικόνες, εικονογραφημένα χειρόγραφα (μικρογραφίες) εκκλησιαστικούς θησαυρούς κ.λπ. Ας σημειωθεί κοντά στη Μονή υπάρχουν πολλοί και αξιόλογοι Αρχαιολογικοί και μάλιστα Πνευματικοί Χώροι ,οι οποίοι ?ως άνθη της ερήμου- ηρεμούν , τέρπουν και προβληματίζουν τους πολλούς προσκυνητές.

ΤΡΟΥΛΛΑΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ?Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΣΟΦΙΑΣ // Η νέα μέθοδος στηρίξεως τρούλλου-αρχιτεκτονικός τύπος και σύντομη ιστορία του ναού της Αγίας Σοφίας. Ερώτηση 68 Β

Όπως προαναφέραμε ο χριστιανικός κόσμος προετοιμάζεται (από τις αρχές του 6ου αι.) για μεγάλες αλλαγές στη ναοδομία, στην οποία εφαρμόζονται νέες μέθοδοι θολοδομίας και στατικής ισορροπίας. Επικρατούν δηλ. οι τρούλλοι, τα ημιθόλια και οι καμάρες.

Ο μεγαλύτερος νεωτερισμός της εποχής του Ιουστινιανού και η μεγάλη τομή στη αρχιτεκτονική, όπου διατυπώθηκε άριστα και αναπτύχθηκε καλλιτεχνικά στο σπουδαιότερο έργο της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής , την Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως , ήταν η κάλυψη ενός τετραγώνου χώρου ?σε κάτοψη- από ένα σφαιρικό τρούλλο.

Οι πλευρές του τετραγώνου αυτού καταλήγουν προς τα πάνω σε 4 ημισφαιρικά τόξα. Ο σφαιρικός θόλος (κύκλος) εφάπτεται (βασίζεται) σε μια οριζόντια κυκλική στεφάνη. Έτσι , η μετάβαση από τα κατακόρυφα πλευρικά τόξα στη κυκλική στεφάνη γίνεται δια μέσου των 4 σφαιρικών τριγώνων ή λοφίων.

Ο νεωτερισμός αυτός ?της μεταβάσεως δηλ. από το τετράγωνο στον κύκλο-άρχισε να δοκιμάζεται κυρίως στους οκταγωνικούς ναούς. Όμως για να επιτευχθεί η σύνθεση των πλεονεκτημάτων της Βασιλικής και των περίκεντρων κτηρίων, έπρεπε να λυθεί πρώτα το τεχνικό πρόβλημα της στηρίξεως του κυκλικής βάσεως τρούλλου στην τετράπλευρη βάση του κτηρίου.

Ύστερα από πολλές δοκιμές και προσπάθειες βρέθηκε τελικά μια τέλεια λύση. Με τη χρήση δηλ. των σφαιρικών τριγώνων ή «λοφίων»-που έχουν καμπυλόγραμμες και τις τρεις πλευρές τους και η επιφάνειά τους είναι κοίλη-κατάφεραν να γεμίσουν τον χώρο μεταξύ των τεσσάρων τόξων που φέρουν τον τρούλλο, και έτσι πέτυχαν τη μεταφορά του βάρους του τρούλλου στα τόξα ή στους τοίχους του κτηρίου.

Η κάλυψη ενός τετράγωνου χώρου από ένα σφαιρικό τρούλλο αποτελεί μεγάλο επίτευγμα, το οποίο εφαρμόζεται μέχρι σήμερα όχι μόνο στις τρουλλαίες Βασιλικές , αλλά και σ? όλους τους Βυζαντινούς ναούς με τρούλλο.

 

?ναός Αγίας Σοφίας

Στα 360 εγκαινιάστηκε στην Κωνσταντινούπολη η μεγάλη ξυλόστεγη Βασιλική , αφιερωμένη στην Σοφία του Θεού. Στα 404 όμως (επί Αρκαδίου), η ξυλόστεγη αυτή εκκλησία καταστράφηκε από πυρκαϊά και ξανακτίστηκε στα 415 η Θεοδοσιανή Βασιλική (επί Θεοδοσίου Β?), οπότε και έγιναν και νέα εγκαίνια του ναού.

Στη στάση του Νίκα (532) το κτίσμα ξανακάηκε. Αμέσως μετά ο Ιουστινιανός αποφάσισε να ξανακτίσει την «Μεγάλη Εκκλησία». Το έργο αυτό ανέθεσε σε δύο «μηχανοποιούς» Μικρασιάτες αρχιτέκτονες (που διακρίνονταν για τις γνώσεις τους στα μαθηματικά, τη γεωμετρία, τη μηχανική και τη στατική), τον Ανθέμιο από τις Τράλλεις και τον Ισίδωρο από τη Μίλητο.

Το μεγάλο αυτό έργο ,που με πάθος επέβλεπε ο ίδιος ο αυτοκράτορας ,άρχισε το 532 και τέλειωσε το 537, σε χρόνο δηλαδή πολύ σύντομο για τον όγκο του έργου και για τα τεχνικά μέσα της εποχής. Από όλη τη μεσογειακή λεκάνη διαλέχτηκαν τα καλύτερα υλικά , τα οποία δούλεψαν προσεκτικά 10.000 περίπου άνθρωποι (μαϊστορες, τεχνίτες και εργάτες).

Τα εγκαίνια του μεγαλειώδους αυτού ναού έγιναν στις 27 Δεκεμβρίου του έτους 537 από τον ίδιο τον Ιουστινιανό, ο οποίος ενθουσιάστηκε από την επιτυχία του έργου του. Η γνωστή παράδοση του Γεωργίου Κωδινού αναφέρει ότι, βλέποντας το μεγαλούργημά του ο Ιουστινιανός, ανέκραξε : « Νενίκηκα σε Σολομών»!

Όμως ?παρά την θαυμάσια (θεωρητικά και πρακτικά) λύση της στηρίξεως ενός τεράστιου και πάμφωτου τρούλλου και παρά την χρησιμοποίηση πλούσιων και ελαφρών υλικών για την κατασκευή του ?ένας δυνατός σεισμός τον γκρέμισε κατά το έτος 558. Την επισκευή ανέλαβε ο αρχιτέκτονας Ισίδωρος ο νεώτερος (ανηψιός του πρώτου Ισίδωρου), ο οποίος ξανάχτισε τον ίδιο τρούλλο , αλλά με ψηλότερο τύμπανο και με νευρώσεις.

Μετά την επισκευή αυτή , ο Ιουστινιανός και πάλι έκαμε νέα εγκαίνια το έτος 564. Το 989 άλλος σεισμός κατέστρεψε τον τρούλλο , που επισκευάστηκε στα 995.

Στο ναό αυτό έλαβαν χώρα πολλά γεγονότα :

? το έτος 1054 πραγματοποιείται εδώ το Σχίσμα των Εκκλησιών ,

? το 1204 με την Άλωση της Κων/πόλεως από τους Φράγκους η Αγία Σοφία μετατρέπεται σε Ρωμαιοκαθολική εκκλησία ενώ

? το έτος 1261 γίνεται και πάλι Ορθόδοξη,

? Στα 1317 ο Ανδρόνικος προσθέτει στο ναό αντηρίδες (στηρίγματα).

? Μετά την Άλωση της Πόλεως από τους Τούρκους , (29 Μαϊου 1453) ο ιστορικός αυτός ναός μετατρέπεται σε τζαμί .Προστέθηκαν τότε στο εξωτερικό του ναού αντηρίδες και μιναρέδες ,καθώς και ασπίδες με ρητά του Κορανίου στο εσωτερικό.

Παρ? όλα αυτά δεν μειώθηκε η καταπληκτική ομορφιά του Μνημείου , γιατί η Αγία Σοφία δεν απογοητεύει ποτέ.

Στα 1847 έγιναν διάφορες επισκευές στο ναό από Ιταλούς αρχιτέκτονες.

Τέλος ,από το 1934 και μέχρι σήμερα η «Μεγάλη Εκκλησία» της Ορθοδοξίας αποτελεί Ιστορικό και Αρχαιολογικό Μουσείο.

 

Ο ναός της του Θεού Σοφίας είναι βασικά μια τρίκλιτη Βασιλική με τρούλλο, ο οποίος καλύπτει όλο σχεδόν τον κεντρικό χώρο. Ανατολικά κυριαρχεί η μεγάλη ημιεξάγωνη αψίδα , ενώ στα δυτικά υπάρχει νάρθηκας και εξωνάρθηκας.

Το περίφημο αίθριο ,με τις περιμετρικές στοές και με την κρήνη με τη γνωστή επιγραφή «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ?», δεν σώζεται σήμερα.

Ένα κυκλικό σκευοφυλάκιο υπάρχει στη βορειοανατολική γωνία και στη νοτιοδυτική ένα οκταγωνικό βαπτιστήριο.

Η Αγία Σοφία είναι ένας πολυσύνθετος οργανισμός σημαντικών διαστάσεων : μήκος 77 μ. ,πλάτος 71 μ. , διάμετρος τρούλλου 32 μ. ,ύψος 62 μ. Έχει 100 περίπου παράθυρα, που φωτίζουν άπλετα το ναό.

Όπως βλέπει κανείς στην κάτοψη, το μεσαίο κλίτος κυριαρχεί με τον ενιαίο χώρο του, καθώς στεγάζεται από τον τεράστιο τρούλλο και τα ημιθόλια.

Τέσσερα τεράστια τόξα βαστάζουν τον τρούλλο, ενώ δύο ημιθόλια (τεταρτοσφαίρια) ανατολικά και δυτικά ,τον αντιστηρίζουν και αυτά.Τα ημιθόλια αυτά στηρίζονται καλά και μεταφέρουν τις ωθήσεις τους σε τρεις μικρότερες κόγχες (εξέδρες). Έτσι ,όλο το κτήριο λειτουργεί στατικά και οι θόλοι αλληλοεξουδετερώνουν τις ωθήσεις τους.

Γεγονός είναι ότι για την διεξοδική μελέτη ενός τέλειου και μοναδικού αρχιτεκτονήματος ,σαν την Αγία Σοφία ,απαιτείται πολύς χρόνος. Ευτυχώς όμως για το μνημείο αυτό υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία .

Περίφημα είναι τα μάρμαρα των κιόνων ,τα θαυμάσια κιονόκρανα, καθώς και οι ορθομαρμαρώσεις των τοίχων. Λιγοστά όμως είναι σήμερα τα ψηφιδωτά του ναού του Ιουστινιανού.

Ο ενιαίος χώρος ,που δημιουργείται στο μεσαίο κλίτος, ομοιάζει σαν ατέρμονας(=που δεν έχει τέλος) κατά βάθος , απλόχωρος και πανύψηλος και φωτεινός. Τονίζεται το ιδεώδες του Υψηλού. Γενικά ο ναός της Αγίας Σοφίας είναι η γέφυρα που ενώνει τον παλαιοχριστιανικό με το βυζαντινό κόσμο. Ι

ΤΟΙΧΟΔΟΜΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΝΑΩΝ Ερώτηση 66B Ποιο σύστημα δόμησης ονομάζεται «πλινθοπερίκλειστον» και τι γνωρίζεται για την εφαρμογή του.

ΤΟΙΧΟΔΟΜΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΝΑΩΝ Ερώτηση 66B Ποιο σύστημα δόμησης ονομάζεται «πλινθοπερίκλειστον» και τι γνωρίζεται για την εφαρμογή του. 

Το πλινθοπερίκλειστο(ν) ή πλινθοπερίβλητο(ν) της ελληνικής βιβλιογραφίας καθώς και ο γαλλικός όρος cloisonn?, που έγινε αποδεκτός και στην αγγλική γλώσσα, προσδιορίζουν σύστημα τοιχοδομίας κατά το οποίο λίθοι περικλείονται ή περιβάλλονται στις τέσσερις πλευρές τους από πλίνθους.( Χαρακτηριστικός και περίτεχνος τρόπος ναϊκής τοιχοποιίας της Ελλαδικής «Σχολής». Τετράπλευρες πέτρες, συνήθως από πωρόλιθο, πλαισιώνονται από λεπτά κόκκινα τούβλα (πλίνθους)).

Οι παραλλαγές στις πλινθοπερίκλειστες τοιχοποιίες είναι πολλές και σχετίζονται :

α)με το είδος επεξεργασίας των λίθων (λαξευτοί, ημιλαξευτοί, αργοί),

β)τον αριθμό των πλίνθων που τους περιβάλλουν στους οριζόντιους και κάθετους αρμούς (μονές, διπλές),

γ)την αυστηρότητα ή τη χαλαρότητα με την οποία τους περιβάλλουν.

Πιο συγκεκριμένα, το πλινθοπερίκλειστο θεωρείται «κανονικό» όταν οι λίθοι είναι λαξευτοί και οι οριζόντιες και κάθετες πλίνθοι κατά κάποιο τρόπο ορίζουν με επιμέλεια και κανονικότητα ίσα διάχωρα(=τμήματα), τα οποία πλαισιώνουν τους λίθους. Για το λόγο αυτό το πλινθοπερίκλειστο, όπως και ο όρος cloisonn? έχουν ταυτιστεί με τα ελλαδικά μεσοβυζαντινά παραδείγματα, που είναι σχεδόν ισόδομα(=ομοιογενούς ύψους).

Όλες οι υπόλοιπες περιπτώσεις πλινθοπερίκλειστου, με αργούς ή ημιλαξευτούς λίθους ή με λίθους λαξευτούς ανόμοιου μεγέθους (σε δεύτερη χρήση) που περιβάλλονται στις τέσσερις ή σε κάποιες από τις πλευρές από πλίνθους σε χαλαρή διάταξη προσδιορίζονται με τον όρο «ατελές» ή «ψευδοπλινθοπερίκλειστο».

Τοιχοδομία που αποτελείται μόνον από πλίνθους - με το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα - απαντά στην Κωνσταντινούπολη, και, όταν παρατηρείται σε ελλαδικούς ναούς (Όσιος Λουκάς Φωκίδας), θεωρείται Κωνσταντινοπολίτικη επίδραση.

Πάντως, όπως προκύπτει από τη βιβλιογραφία, ο όρος «πλινθοπερίκλειστο» χρησιμοποιείται, πλέον, με την κυριολεκτική του έννοια σε όλες τις περιπτώσεις που πλίνθοι περικλείουν λίθους, ακόμη και εάν απομακρύνονται από την εικόνα του τυπικού ελλαδικού μεσοβυζαντινού πλινθοπερίκλειστου. Για το λόγο αυτό ο όρος «πλινθοπερίκλειστο» συχνά συνοδεύεται από άλλους πιο συγκεκριμένους προσδιορισμούς.

Οι αρχιτεκτονικές μορφές και τα επί μέρους τμήματα των περισσοτέρων Βυζαντινών ναών (κυρίως από το 10ο αιώνα και μετά) διακρίνονται συνήθως για την άψογη τεχνική τους ,την πλαστικότητα, την κομψότητα και τη χάρη τους. Τα άψυχα υλικά δομής στα χέρια των έμπειρων βυζαντινών μαστόρων μεταπλάσσονται, μορφοποιούνται, εξαϋλώνονται. Οι μαϊστορες-σωστοί καλλιτέχνες-κινούνται ελεύθερα και έχουν στη διάθεσή τους πολλά και πλούσια υλικά, όπως :ακατέργαστες ή κατεργασμένες πέτρες, μάρμαρα, ποικίλα τούβλα, κεραμοπλαστικά κοσμήματα, γεωμετρικά σχέδια, άφθονες χρωματικές ουσίες, ασβεστοκονίαμα καλής ποιότητας κ.λπ. Τα υλικά αυτά εναλλάσσονται. Χρησιμοποιείται σχεδόν πάντοτε η ο ρ θ ή α ν α λ ο γ ί α υ λ ι κ ώ ν. Αποφεύγεται έτσι η μονοτονία και εξασφαλίζονται διάφοροι συνδυασμοί με καλλιτεχνική πάντοτε διάθεση. 

Αξιοπρόσεκτη είναι λοιπόν η βυζαντινή ναοδομία και μάλιστα η μορφή των τοίχων των εκκλησιών της εποχής αυτής. Η τοιχοδομία είναι συνήθως από πωρόλιθους και οπτόπλινθους (τούβλα). Σε ορισμένα μέρη, όπως στην κυρίως Ελλάδα και ιδιαίτερα στην Αττική και στην Πελοπόννησο, η τοιχοδομία αποτελείται από κανονικούς δόμους(=ορθογώνιες λαξευτές πέτρες), που τους περιβάλλουν οπτόπλινθοι( τούβλα). Το σύστημα αυτό ονομάζεται όπως προαναφέρθηκε « π λ ι ν θ ο π ε ρ ί κ λ ε ι σ τ ο» ή και « π λ ι ν θ ο π ε ρ ί β λ η τ ο».

Στη Μακεδονία και στη λεγόμενη «Σχολή» της Κωνσταντινουπόλεως η τοιχοδομία είναι συχνά από οπτόπλινθους σε διάφορους συνδυασμούς. Στις εκκλησίες του Ελλαδικού χώρου επικρατεί η χρήση της πέτρας, που υπάρχει άφθονη. Η εναλλαγή λαξευτής πέτρας και τούβλου συνηθίζεται από το 10ο αιώνα και μετά.

Γενικά στην εποχή αυτή χρησιμοποιούνται πολλά στολίδια στους εξωτερικούς τοίχους είτε από σειρές οπτόπλινθων (οδοντωτές ταινίες, μαίανδροι, ήλιοι , ρόδακες, ωρολόγια ,πιάτα κ.λπ.) είτε από κεραμεικές πλάκες σε διάφορους συνδυασμούς. Για διακοσμητικούς λόγους χρησιμοποιείται ακόμη και η κουφική γραφή (ονομάζεται έτσι από την αραβική πόλη Κούφα) είτε με αυθεντικές αραβικές λέξεις , είτε με σχηματοποίηση των γραμμάτων , ώστε να χάνουν τη φθογγική τους αξία (ψ ε υ δ ο κ ο υ φ ι κ ά).Τα κοσμήματα αυτά βοηθούν στη χρονολόγηση των ναών. Οι επιφάνειες των τοίχων στους ναούς της Μακεδονίας είναι πλούσια διαρθρωμένες σε πολλά επίπεδα (με ψευδοκόγχες, αψιδώματα κ.λπ.).Τονίζεται έτσι η πλαστική διάθεση κυρίως με τη συνεχή εναλλαγή του φωτός και της σκιάς , όπως π.χ. στην Παναγία των Χαλκέων Θες/νίκης, στους ναούς της Καστοριάς, του Μυστρά κ.α.

Χριστιανική ?Βυζαντινή Εικονογραφία Ψηφιδωτά Παλαιοχριστιανικής περιόδου: θεματολογία ,συμβολισμοί, παραδείγματα. Ερώτηση 56 Β

Γενικά:

Η Χριστιανική Ζωγραφική είναι μια εικονογραφημένη και ανοιχτή ιερή Βίβλος, την οποία δύναται να αναγνώσει και να κατανοήσει ο κάθε πιστός (εγγράμματος ή αγγράμματος).Ιδιαίτερα η Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Αγιογραφία έχει χαρακτηρισθεί ως «βίβλος αγραμμάτων», ως «η καρδιά της Ορθοδοξίας», ως Τέχνη ιερή και υψηλή , που υμνεί την Αρμονία και την Αγάπη, το Φιλάνθρωπο γενικά του Θεού προς τον Άνθρωπο.

Χριστιανικά Ψηφιδωτά Δαπέδων και Τοίχων

Ορισμός: Ψηφιδωτό ονομάζεται η παράσταση ή το σχέδιο ,που γίνεται με ψηφίδες ?κατάλληλα τοποθετημένες και κολλημένες πάνω σε σταθερή βάση ?που έχει διαμορφωθεί ειδικά για το σκοπό αυτό. Οι ψηφίδες λέγονται και «ψήφοι», «αβάκια», «αβακίσκοι» κ.λπ. Το μωσαϊκό λέγεται και «μουσαϊκό», «μουσίωμα», « μουσίωσις», «έργον μεμουσωμένον», « opus musivum», κ.λπ. Σαν έργο Τέχνης τοποθετείται ανάμεσα στη ζωγραφική και στο μαρμαροθέτημα(opus sectile).

Είναι εργασία πολυτελής και ιδιαίτερα κοπιαστική. Σαν έκφραση αντιστοιχεί στο ανάγλυφο της αρχαιότητας και αποτελεί τον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης του Παλαιοχριστιανικού και του Βυζαντινού κόσμου στην περίοδο του Μεσαίωνα.

Η Χριστιανική Τέχνη το χρησιμοποίησε για την επίστρωση δαπέδων ?ψηφιδωτά δάπεδα-για επένδυση τοίχων-εντοίχια ψηφιδωτά-και για την κατασκευή εικόνων ?φορητά ψηφιδωτά.

Στον αρχαίο ελληνικό χώρο η τεχνική του ψηφιδωτού παρουσιάζεται διαμορφωμένη τον 5ο αι. π.Χ. και πρόκειται-σχεδόν πάντοτε ? για μωσαϊκά δάπεδα.

Τα θέματα και το πνεύμα της εικονογραφίας των ψηφιδωτών δαπέδων της εθνικής τέχνης μεταφέρονται και στη χριστιανική. Γεωμετρικά σχέδια και φυτικοί έλικες, ρόδακες και συμπλέγματα με αφάνταστο πλούτο και συνδυασμό επινοήσεων, ο κόσμος της θάλασσας, δέντρα, άγρια ζώα της ξηράς , σκηνές κυνηγιού, και αλιείας, μυθολογικές σκηνές, αλληγορίες και σύμβολα μεταφέρονται στα ψηφιδωτά δάπεδα των εκκλησιαστικών χώρων, όπως είναι π.χ. οι Βασιλικές: Νεαπόλεως, Λέσβου, Κω, Αμφιπόλεως, Ιλισού στην Αθήνα κ.λπ.

Τα αρχαιότερα εντοίχια ψηφιδωτά χρονολογούνται γύρω στο 300 μ. Χ. και βρίσκονται κάτω από τη Βασιλική του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό. Σώζονται λείψανα από τις παραστάσεις: του Ιωνά και κυρίως του Χριστού ,είτε σαν μυστικού αλιέα και Καλού Ποιμένα, είτε σαν Ήλιου (πάνω σε τέθριππο που το σέρνουν λευκά άλογα). Το κεφάλι του Χριστού περιβάλλει χρυσό στεφάνι (φωτοστέφανο), από το οποίο εκπέμπονται χρυσές ακτίνες. Το θέμα αυτό-που περιβάλλεται από φύλλα αμπελιού-είναι εμπνευσμένο από την Αρχαία Μυθολογία. Στο περίφημο αυτό ψηφιδωτό του Βατικανού υπάρχουν επίσης θέματα από τις τοιχογραφίες των κατακομβών και από τη γλυπτική των χριστιανικών σαρκοφάγων.

Με τη νίκη της Εκκλησίας παρουσιάζεται , σαν εσωτερική πλέον ανάγκη , το να εκφραστεί ο εσωτερικός κόσμος των χριστιανών και με το εντοίχιο μωσαϊκό. Με την εορταστική τους όψη τα μωσαϊκά κρίθηκαν κατάλληλα για να δώσουν λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια στο χώρο της Λατρείας, που μόλις είχε θριαμβεύσει μετά τη δημοσίευση των Εδίκτων των Μεδιολάνων (=Μιλάνου).

Τα εντοίχια μωσαϊκά προκαλούν την ευχαρίστηση στα ανθρώπινα μάτια, αλλά δίνουν και την δυνατότητα να εκφραστούν τα χριστιανικά ιδεώδη.

Ήταν ταυτόχρονα και επίδειξη πλούτου και προβολής μιας υλικής υπεροχής (βιώματος ιδιαίτερα χαρακτηριστικού της εποχής του μεσαίωνα) και μέσο για την πρόκληση του θαυμασμού. Τα ψηφιδωτά δηλ. αποτελούσαν μια πολύ δαπανηρή έκφραση της ευλάβειας προς το Θεό , ενώ οι τοιχογραφίες ήταν λιγότερο επιδεικτικές και εξυπηρετούσαν τις λαϊκές μάζες.

Από τον ψηφιδωτό διάκοσμο των αρχαιότερων ναών-δηλ. των Βασιλικών του 4ου αι.- δεν σώθηκαν δυστυχώς δείγματα.

Στους 4ο , 5ο και 6ο αιώνες , η τέχνη των εντοίχιων μωσαϊκών γνωρίζει μεγάλη άνθηση , με την ευκαιρία της ανοικοδόμησης πολλών ναών στις χώρες γύρω από την Μεσόγειο. Από τα μωσαϊκά αυτά , τα περισσότερα έχουν διασωθεί στη Δύση ,(κυρίως στην Ιταλία), ενώ πιο λίγα διασώθηκαν στην Ανατολή, (Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη, Σινά, Κύπρο).

Γεγονός ,πάντως, είναι ότι τα ψηφιδωτά της Ανατολής έχουν δεχτεί λιγότερες μεταγενέστερες επιδιορθώσεις από όσες τα ψηφιδωτά της Δύσεως. Κατά συνέπεια , τα ψηφιδωτά της Ανατολής είναι πιο γνήσια ?σχεδόν «κατά χώραν»- και αντιπροσωπεύουν καθαρότερα το καλλιτεχνικό ύφος της εποχής τους, ενώ τα ψηφιδωτά της Δύσεως έχουν αλλοιωθεί σε πολλά σημεία με τις αλλεπάλληλες επιδιορθώσεις και ανακαινίσεις.

Οι φορητές ψηφιδωτές εικόνες έχουν γίνει πάνω σε σανίδα, στην οποία οι ψηφίδες έχουν κολληθεί σε στρώμα από κερί ή ρητίνη(κηρομαστίχη). Το είδος αυτό είναι πολυτελές και πλούσιο και προοριζόταν είτε για λατρευτική χρήση στους ναούς είτε για την ιδιωτική λατρεία

Η Ραβέννα έχει το ωραιότερο ψηφιδωτό σύνολο της Ευρώπης.

Από τον πλούτο των ψηφιδωτών της Ανατολής ξεχωρίζομε-από την Παλαιοχριστιανική περίοδο- τα ψηφιδωτά :

1 της Κων/πόλεως 2 της Θεσσαλονίκης 3 του Σινά 4 της Κύπρου 5 της Βασιλικής της Βηθλεέμ στην Παλαιστίνη

ΝΑΟΣ - ΕΚΚΛΗΣΙΑ - ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΟΠΩΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΠΙΣΤΕΩΣ (Αναφορές- Ορισμοί -Ανάλυση)- Ερώτηση 100 Α

ΕΡΩΤΗΣΗ 100 Α

ΝΑΟΣ - ΕΚΚΛΗΣΙΑ - ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Ναός = από το ρήμα «ναίω»= «κατοικώ», σημαίνει τον τόπο όπου κατοικεί ο Θεός, και είναι κτήριο το οποίο προορίζεται για λατρευτική και θρησκευτική χρήση και τελετές, όπως προσευχή, τέλεση μυστηρίων ή και θυσίες.

Ο Χριστιανικός Ναός θεωρείται το σύμβολο, το αντίτυπο, και η επίγεια εικόνα του νοητού ουράνιου χώρου, στον οποίο- μπροστά στο θρόνο του Θεού- τελείται η Θεία Λειτουργία από τους Αγγέλους. Είναι ένας μικρόκοσμος , συμβολίζει τα ορατά και τα αόρατα.

Εκκλησία ? Αναφορές ,ορισμοί:

Εκκλησίες ονομάζονταν οι συγκεντρώσεις , οι συναθροίσεις σε ιδιωτικά σπίτια , όπου οι πρώτοι χριστιανοί μαζεύονταν το βράδυ για το κήρυγμα , για την κοινή προσευχή , τα κοινά δείπνα, τις αγάπες.

Γύρω στα 200 μ. Χ. (στο τέλος του 2ου αι.) δημιουργείται ξεχωριστός χώρος (μια αίθουσα) για την λατρεία-για την κοινή λατρεία- και ονομάζεται Εκκλησία ή «Κυριακόν» και είχε την έννοια δε : α) της συνελεύσεως και β) κυρίως του χώρου , στον οποίο γινόταν η συνέλευση. Τον τόπον αυτόν τον έλεγαν «Κυριακόν», «οίκον Κυρίου» και «Sacraria», δηλ. Ιερά. Ήταν ιδιωτικά σπίτια που τα μετέτρεψαν σε Οίκους Λατρείας (=Εκκλησίες).

Ο χώρος μέσα στον οποίο λατρεύεται ο Χριστός , σαν « ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων» ονομάστηκε Β α σ ι λ ι κ ή , με την έννοια του ναού ?Εκκλησίας σαν λατρευτικού χώρου.

Εκκλησία = από το επίθετο «έκκλητος», ο «υπεύθυνος μιας πόλης- κράτους», του ρήματος «εκκαλώ» δηλ. «καλώ έξω , συγκαλώ» = χώρος λατρείας του Θεού όπου συγκεντρώνονται οι πιστοί ? άρα και το σύνολον των πιστών.

Εκκλησία = Πρόκειται περί μυστηρίου. Η σχέση Θεού ?Εκκλησίας είναι μια υπέρλογη πραγματικότητα. Ο ανθρώπινος νους μπορεί να την αισθανθεί εμπειρικά , πλησιάζοντάς την μέσα από τις εικόνες τις περιγραφικές που της αποδίδουν οι Πατέρες της Πίστης μας.

Ο Απόστολος Παύλος στις Επιστολές του προς τους Χριστιανούς της Εφέσου , της Κορίνθου, της Ρώμης και των Κολοσαέων (=επιστολή προς την Εκκλησία των Κολοσσών , μια πόλη της Φρυγίας - μεγάλη περιοχή της Μ. Ασίας, στη σημερινή ΒΚ Τουρκία- όπου η Επιστολή αυτή είναι ένα από τα 27 βιβλία της ΚΔ) παρουσιάζει την Εκκλησία με τα εξής χαρακτηριστικά:

Είναι το σώμα του Ιησού Χριστού που έχει ως κεφαλή αυτόν τον ίδιο το Χριστό. Μέλη αυτού του σώματος είναι όλοι οι βαπτισμένοι Χριστιανοί, οι οποίοι βρίσκονται σε οργανική σχέση και εξάρτηση τόσο προς την κεφαλήν τους, δηλ. το Χριστό, όσο και μεταξύ τους. Κοινός σκοπός των μελών της Εκκλησίας είναι ο αγιασμός που συντελείται με τη συμμετοχή στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και με την έμπρακτη έκφραση της αγάπης στις μεταξύ τους σχέσεις.

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ, όπως καταγράφονται στο Σύμβολο της Πίστεως :

?Εις Μίαν ? Αγίαν - Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν?

Εις Μίαν = Ενότητα = Η κεφαλή της Εκκλησίας είναι μία δηλ. ο Χριστός. Εκείνος που τη ζωογονεί είναι το Άγιο Πνεύμα ενώ η πρώτη και αρχική αιτία της είναι ο Πατέρας. Η ενότητα των τριών θείων προσώπων αντανακλάται στην Εκκλησία, η οποία ενώ αποτελείται από πολλά μέλη , συνθέτει το ένα και αυτό σώμα του Χριστού. Κοινή πίστη των μελών της οι Χριστιανικές Αλήθειες, δίχως απόκλιση ή διάσπαση. Με το βάπτισμα , με το οποίο οι άνθρωποι πολιτικογραφούνται ως μέλη του εκκλησιαστικού σώματος, στον κοινό αγώνα για την κατάκτηση της αγιότητας, και την Θεία Ευχαριστία , όπου το Σώμα και το Αίμα του Χριστού προσφέρεται και μεταδίδεται στους Πιστούς ενώνοντάς τους μυστικώς μεταξύ τους, αλλά και με το Θεό, από κοινό ποτήριο, ενώνονται οι επί της γης πιστοί, τα μέλη δηλ. της στρατευομένης Εκκλησίας , με τους κεκοιμημένους Χριστιανούς που συνθέτουν την θριαμβεύουσα Εκκλησία και ενισχύουν την Ενότητά της.

Αγίαν = Αγιότητα = Η Εκκλησία είναι Αγία γιατί έχει κεφαλή τον αναμάρτητο θεάνθρωπο Ιησού και ψυχή το Άγιο Πνεύμα. Έργο της είναι ο διαρκής εξαγιασμός των πιστών μέσω των Ιερών Μυστηρίων , όπου είναι 7* θεοδίδακτοι και θεοσύστατοι τρόποι με τους οποίους ξεκινά η αφθαρσία του κτιστού και η ανάδυση της καινούργιας ζωής, της διαφοροποιημένης προσωπικής υπόστασης , από την μπλεγμένη στα δίχτυα του θανάτου ατομική επιβίωση. Αγία παραμένει πάντοτε η κεφαλή της και Άγιο το Πνεύμα που την εμψυχώνει, είναι η πηγή της αγιότητος μέσα στην οποία βαπτίζονται τα μέλη της καθημερινά.

* Ιερό ευχέλαιο = συγχωρούνται οι αμαρτίες, θεραπεύονται οι ψυχικές και σωματικές αρρώστιες.  / Γάμος (δαχτυλίδια = αγάπη, Στέφανα= ευλογία , Κοινό ποτήριο= κοινός αγώνας και κοινή προσπάθεια για να στεριώσει μια Χριστιανική οικογένεια) /  Βάπτισμα= συμβολίζει την τριήμερη Ταφή και Ανάσταση- συμβολίζει το θάνατο του παλαιού και τη γέννηση του νέου ανθρώπου)  / Χρίσμα = μαζί με το Βάπτισμα ο πιστός δέχεται τα χαρίσματα και τις δωρεές του Αγίου Πνεύματος /  Θεία Ευχαριστία = ενωνόμαστε με το Χριστό , μέτοχοι της αιώνιας ζωής  / Ιεροσύνη = ο Ιερέας ως πατέρας πνευματικός , συνεχίζει την Αποστολική διαδοχή, συνεχίζει την Ιεροσύνη του Χριστού στην Εκκλησία.  / Μετάνοια (Εξομολόγηση) = αποκαθιστά την υγεία της ψυχής

Καθολικήν = Καθολικότητα Η Καθολικότητα της Εκκλησίας έγκειται στο ότι εκτείνεται σε όλες τις εποχές. Η ύπαρξή της ξεκινά πολύ πριν την ανθρώπινη δημιουργία και εκτείνεται απεριόριστα. Για εκείνη παύει να υφίσταται ο χρόνος με τις τρεις διαστάσεις του (παρελθόν ?παρόν ?μέλλον) γιατί ανακεφαλαιώνει και καθιστά καινά (= καινούργια ,νέα) τα πάντα. Για την Εκκλησία τα μέλη της κινούνται και ζουν ήδη από τώρα τα εσχατολογικά γεγονότα της συνάντησής τους με τη Βασιλεία του Θεού και τη μετοχή τους σε αυτήν. Η Καθολικότητά της αφορά όλη την οικουμένη στην οποία απευθύνεται. Η Ιεραποστολική δράση της , το Συνοδικό της σύστημα και το Πλήρωμα της Εκκλησίας (= η συνείδησή της) αποτελούν την αγωνία και την αιματηρή επίκλυση της στρατευομένης Εκκλησίας προς το Άγιο Πνεύμα για φωτισμό και σωτηρία.

Αποστολικήν = Αποστολικότητα Η Εκκλησία διατηρεί το χαρακτηριστικό της Αποστολικότητας γιατί συνεστήθει από τον Ιησού Χριστό , ο οποίος απεστάλει από τον Θεό Πατέρα στο κόσμο. Έπειτα ο Ιησούς Χριστός απέστειλε τους μαθητές του στον κόσμο για να κηρύξουν το Ευαγγέλιό Του. Οι μαθητές του οργάνωσαν τις τοπικές εκκλησίες χειροτονώντας επισκόπους , οι οποίοι με τη σειρά τους χειροτονούσαν και χειροτονούν πρεσβυτέρους και διακόνους. Κατά αυτόν τον τρόπο διασώζεται η αποστολική διαδοχή της εκκλησίας. Μέσω της ορθής πίστης της αληθινής και σωτήριας διδασκαλίας, αυτή η διαδοχή είναι και η διάσωση της πληρότητας της εκκλησιαστικής κοινωνίας των τοπικών εκκλησιών με το Χριστό και μεταξύ τους. Πρόκειται για διαδοχή και συνέχεια όλης της Οικονομίας του Θεού , της υποστάσεως και ζωής της εκκλησίας, όλης της πληρότητας και της καθολικότητάς της.

Ημερολόγιο

Προθεσμία
Γεγονός μαθήματος
Γεγονός συστήματος
Προσωπικό γεγονός

Ανακοινώσεις

περισσότερα…